Als je ooit iemand hebt horen spreken over de doctrine van het midden, dan ben je in aanraking gekomen met de wijsheid van Confucius.
Confucius, in het Chinees bekend als Kongzi, leefde meer dan 2500 jaar geleden (551-479 v.Chr.). Hij werd geboren in de staat Lu – de huidige provincie Shandong – in een tijd waarin China versnipperd was door rivaliserende koninkrijken en geplaagd werd door politieke corruptie. Tegen die achtergrond werd hij een van de meest invloedrijke leraren uit de geschiedenis.
Confucius was een filosoof, opvoeder en moreel leider die geloofde dat de weg naar een betere samenleving begon met het cultiveren van deugdzaamheid in het individu. Hij benadrukte drie kernwaarden:
Ren: Dit ene woord heeft een breed scala aan connotaties. Het Chinese karakter voor ‘ren’ bestaat uit twee delen: ‘persoon’ aan de linkerkant en ‘twee’ aan de rechterkant van het karakter. Sommige geleerden geloven dat ren geen definitieve uitleg heeft en de basisdeugd is die Confucius promoot voor interpersoonlijke relaties, waaronder loyaliteit, wederkerigheid, welwillendheid en altruïsme. Arthur David Waley, een baanbrekende Britse vertaler en sinoloog, noemde het ‘goedheid’ in zijn vertaling uit 1938.
Yi: De deugd van yi verwijst naar rechtvaardigheid, of het juiste doen, zelfs als dat een moeilijker pad is.
Li: Ook dit karakter heeft een breed scala aan impliciete betekenissen en kent geen equivalent in het Engels. In principe verwijst het naar gepaste rituelen en gedrag, van sociale omgangsvormen tot ceremoniële riten. Confucius zei in “Liji” (Boek der Riten): “Wat is li (rituele correctheid)? Li is de gedragscode en omvat de regels die we volgen in wat we doen.”
Confucius onderwees dat li de verzameling regels, gewoonten en normen is die als leidraad dienen voor correct gedrag in alle domeinen van het leven. Zonder li raakt de samenleving in chaos: gezinnen verliezen hun harmonie, heersers en ambtenaren verliezen hun hiërarchie, legers verliezen hun discipline en zelfs dagelijkse interacties verliezen hun zin voor respect en proportionaliteit. Kortom, li biedt de structuur die zowel persoonlijk gedrag als het openbare leven in evenwicht houdt.
De leer van Confucius werd later door zijn volgelingen gebundeld in een boek met de titel ‘De analecten’. Zijn ideeën hebben eeuwenlang de Chinese cultuur vormgegeven en zich verspreid over Oost-Azië, met invloed in Japan, Korea en Vietnam.
De nalatenschap van Confucius is niet altijd even soepel verlopen. De Chinese Communistische Partij (CCP), die atheïsme en geweld voorstaat, verbood het confucianisme in China en noemde het, samen met andere traditionele filosofieën, “feodaal bijgeloof”. Tijdens de Chinese Culturele Revolutie in de jaren zestig vernielden de Rode Gardisten van de CCP tempels gewijd aan Confucius en ontheiligden ze zelfs zijn graf door het open te leggen.
De afgelopen jaren heeft de CCP echter zijn naam in het buitenland gebruikt – via de Confuciusinstituten die zijn opgericht op campussen – om de retoriek van de CCP te promoten en haar soft power-doelstellingen te bevorderen onder leiding van het United Front Work Department. Dit agentschap houdt toezicht op de beïnvloedingsactiviteiten van Peking in China en in het buitenland.
Ondanks decennia van onderdrukking, toe-eigening en herinterpretatie, raakt de waarheid van Confucius’ woorden nog steeds een gevoelige snaar. Hier zijn vijf citaten van hem, allemaal uit “De analecten”, die vandaag de dag nog steeds verrassend relevant zijn.
5 citaten van Confucius
- “Onderwijs moet voor iedereen zijn, zonder discriminatie.”
Confucius geloofde dat iedereen het recht had om te leren. In een tijd waarin onderwijs een voorrecht was voor de aristocratie, stelde hij zijn school open voor iedereen die leergierig was, ongeacht rijkdom of afkomst.
In ‘De analecten’ zei Confucius: “Iedereen die mij een klein geschenk van tien reepjes gedroogd vlees brengt, heb ik nooit geweigerd om te onderwijzen.”
In die tijd was het gebruikelijk om een bescheiden geschenk mee te brengen als blijk van respect bij een ontmoeting met een leraar (in het Chinees ‘shuxiu’ genoemd). Hiermee benadrukte Confucius dat hij bereid was om iedereen die oprecht wilde leren te onderwijzen, hoe bescheiden hun geschenk ook was. Mettertijd werd shuxiu synoniem voor het traditionele geschenk dat een leerling aan zijn leraar gaf.
- “Wat je niet wilt dat jou wordt aangedaan, doe dat ook niet aan anderen.”
Dit citaat lijkt opvallend veel op de gouden regel in westerse religies en tradities: “Behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden.”
Confucius bedoelde hiermee dat ware deugdzaamheid vereist dat je jezelf in iemand anders schoenen plaatst.
Het citaat komt uit een gesprek tussen Confucius en zijn leerling Zi Gong, die hem vroeg: “Is er één woord dat iemands handelingen gedurende zijn hele leven kan sturen?”
Zi Gong wilde dat zijn leraar het leidende principe van het leven in slechts één woord samenvatte.
Confucius antwoordde: “Misschien is het ‘shu’ – wat je niet wilt dat jou wordt aangedaan, doe dat ook niet bij een ander.”
Zeng Shen, een andere prominente leerling van Confucius, legde later uit dat shu (vrijgevigheid en vriendelijkheid jegens anderen) en zhong (loyaliteit of verantwoordelijkheid) de essentie zijn van ren, dat Confucius propageerde als de hoogste morele norm, die de goede eigenschappen van de mens vertegenwoordigt.
Zeng Shen stond vooral bekend om zijn kinderlijke gehoorzaamheid en zijn betrokkenheid bij het schrijven van tien boeken die een grote bijdrage hebben geleverd aan het confucianisme.
- “Iemand die de staat bestuurt op basis van deugdzaamheid is te vergelijken met de Poolster, die op zijn vaste plaats blijft terwijl andere sterren om hem heen draaien.”
Voor Confucius was de sleutel tot leiderschap het geven van een moreel voorbeeld.
In eenvoudige bewoordingen betekent dit dat de persoonlijke deugdzaamheid van een leider het volk kan inspireren, stabiliteit kan brengen in het land en blijvend vertrouwen en steun kan opleveren. Dit idee laat zien hoezeer Confucius hechtte aan het regeren op basis van deugdzaamheid, een concept dat het traditionele Chinese politieke denken diepgaand heeft gevormd en door de geschiedenis heen een leidend principe is geworden voor wijze heersers.
- “De edelmoedigen klampen zich niet vast aan het leven ten koste van rechtvaardigheid; zij zijn bereid hun leven te geven om het te verdedigen.”
Door de Chinese geschiedenis heen hebben veel geleerden en ambtenaren geprobeerd dit ideaal na te leven, waarbij zij soms martelaarschap verkozen boven compromissen. In moderne bewoordingen doet dit denken aan klokkenluiders, mensen die worden vervolgd vanwege hun overtuigingen, of iedereen die zijn persoonlijke veiligheid op het spel zet voor een hoger principe.
Dit citaat raakt de kern van Confucius’ idee van de junzi – de “gentleman” of “nobele persoon”. Zo iemand, zei hij, hecht meer waarde aan integriteit dan aan overleven.
Dezelfde geest kwam ook in andere culturen voor. Vroege christenen die door de Romeinen werden vervolgd, kozen voor marteling en executie in plaats van hun geloof af te zweren, en versterkten zo hun traditie met moed en opoffering.
- “De deugd van de doctrine van het midden is het allerhoogste, maar mensen hebben die lange tijd verwaarloosd.”
Confucius prees de doctrine van het midden, ook wel bekend als de staat van evenwicht en harmonie, die oproept tot balans en het vermijden van extremen. De doctrine van het midden, zei hij, is geen zwakte, maar wijsheid: het zorgt voor harmonie, stabiliteit en eerlijkheid.
In de praktijk betekende dit dat hij mensen aanmoedigde om bedachtzaam, gematigd en zelfreflectief te zijn in plaats van onbezonnen of extreem. Moderne psychologen zouden het emotieregulatie noemen; Confucius noemde het deugdzaamheid.
In een tijd waarin politieke polarisatie en verontwaardiging op sociale media het dagelijks leven domineren, is zijn oproep om evenwicht te zoeken vandaag de dag net zo belangrijk.
Waarom zijn woorden nog steeds van belang zijn
Confucius beschreef zichzelf ooit bescheiden: “Ik geef door, ik creëer niet. Ik ben trouw aan en hou van de ouderen.” Door oude wijsheid door te geven, transformeerde hij die in een tijdloze gids.
Van het recht op onderwijs tot empathie, moreel leiderschap, integriteit en evenwicht – zijn woorden hebben 25 eeuwen doorstaan en zijn nog steeds actueel.
Het China van Confucius was misschien een land van feodale heren en rituele hoven, ver verwijderd van onze wereld van smartphones en democratieën. Toch zijn zijn inzichten in de menselijke natuur nog steeds even scherp als voorheen. Ze herinneren ons eraan dat wijsheid niet veroudert – en dat de krachtigste waarheden vaak de eenvoudigste zijn.
Gepubliceerd door The Epoch Times (24 september 2025): 5 Quotes From Confucius That Still Apply Today
