Voor veel mensen roept die vraag een wirwar van problemen en tegenstrijdigheden op, vergelijkbaar met de omschrijving die Winston Churchill gaf van de Russische geopolitieke ambities als “een raadsel, gehuld in een mysterie, verborgen in een enigma”.
Bepaalde traditionele etiquetteregels maken het gemakkelijk om een heer te herkennen, althans als uitgangspunt voor een definitie en discussie. In het openbaar vervoer bijvoorbeeld staat een heer op om zijn plaats aan te bieden aan een oudere vrouw of een zwangere moeder. Hij houdt de deur van een café open voor anderen. In het café biedt hij zijn gezelschap de stoel met het beste uitzicht op de ruimte aan. Hij staat op wanneer hij een vriend of een onbekende begroet.
Voor vrouwen ligt dat anders. Wanneer zij dezelfde hoffelijkheden tonen, worden ze eerder bestempeld als aardig of beleefd dan als vrouwelijk. Het woord “dame” komt in de huidige samenleving zelfs veel minder vaak voor dan “heer”. Zoals schrijfster en modeontwerpster Marisa Pereira opmerkte in “Wanneer is een vrouw een ‘dame’?”, heeft onze cultuur “dame” aan de kant geschoven omdat het “een negatieve bijklank” zou hebben. En dit vooral wanneer het “wordt gebruikt als een informele, vaak botte aanspreekvorm voor een vrouw: Het spijt me, dame, maar u heeft het verkeerde nummer.”
Tegelijkertijd lezen of horen we vaak dat ridderlijkheid en het gedrag van een heer dood zijn, hoewel velen van ons dit in het dagelijks leven nog steeds zien. Maar hoe zit het met de elegante vrouw? Heeft zij hetzelfde lot ondergaan als waaiers en parasols? Wat betekent het tegenwoordig eigenlijk om een dame te zijn?
Een geloofwaardig antwoord
Hoewel Pereira in Groot-Brittannië werd geboren en in India en het Midden-Oosten heeft gewoond, heeft zij haar volwassen leven doorgebracht als Amerikaans staatsburger.
Ze schreef: “Dat gezegd hebbende, moet ik toegeven dat ik innerlijk ineenkrimp wanneer mensen naar mij verwijzen als een ‘vrouw’ in plaats van als een ‘dame’.”
Tijdens haar zoektocht naar een passende definitie van het woord “dame” struinde ze het internet af, dat ze terecht omschrijft als “vol met argumenten, zowel voor als tegen”. Enkele definities die ze vond waren: “een welgemanierde en attente vrouw met hoge normen voor correct gedrag”, “een vrouw met verfijning en zachtaardige manieren” en de “vrouwelijke tegenhanger van een heer”.
Ontevreden met deze omschrijvingen formuleerde Pereira haar eigen definitie: “Een dame zijn betekent handelen met goede manieren en terughoudendheid, wat kracht vereist omdat het ingaat tegen het natuurlijke instinct om al onze primaire gedachten, emoties en gedragingen de vrije loop te laten. Zonder dit verliezen we ons mysterie en krijgt iedereen een blik op onze naakte ziel.”
Hoewel deze omschrijving nog geen concrete details bevat, hebben we nu een begin van een antwoord op onze vraag.
Overigens beschikt Pereira over een unieke achtergrond op dit gebied. Toen ze gefrustreerd raakte omdat ze voor haar 14-jarige dochter geen geschikte stijlvolle kleding kon vinden om naar de kerk te gaan — met andere woorden, om zich als dame te kleden — richtte Pereira haar eigen modelijn op: Michaela-Noel.
Enkele bijzonderheden
Wanneer we andere schrijvers en adviseurs lezen, vinden we meer concrete voorbeelden die de algemene definitie van Pereira aanvullen. In “Een dame zijn in de 21e eeuw” zegt etiquettecoach en docent Candace Smith dat ze gelooft dat de dame van vandaag, net als haar voorgangers, weet hoe ze zichzelf aan anderen moet voorstellen en hoe ze een feest of diner moet organiseren. Ze weet eveneens “wanneer ze haar mening moet uitspreken en ook hoe ze die moet verwoorden”, hoe ze zich voor een gelegenheid moet kleden, hoe ze “integer moet leven” en hoe ze “andere mensen moet behandelen zoals ze zelf behandeld wil worden: met respect”.
In haar boeken en artikelen richt Judith Martin, beter bekend als Miss Manners, zich eveneens op respect voor zichzelf en anderen als een kenmerkende eigenschap van een dame. Een dame weet bijvoorbeeld hoe ze beleefd kan reageren wanneer een gesprek verhit raakt, hoe ze een uitnodiging kan weigeren zonder iemands gevoelens te kwetsen en hoe ze zelfverzekerd kan reageren op neerbuigend gedrag, of dat nu vanwege haar geslacht of sociale positie is.
Toen ik een vriendin naar haar gedachten over dit onderwerp vroeg, antwoordde ze onmiddellijk dat een dame nooit “vulgair taalgebruik” zou moeten gebruiken. Als voorbeeld noemde ze een voormalige nieuwslezeres die tegenwoordig een podcast maakt: ze kleedt zich aantrekkelijk en ziet er elegant uit, totdat ze scheldwoorden en andere beledigingen in haar commentaar gebruikt. Wanneer mijn vriendin met mannen spreekt, vertelt ze mij, voelen zij bijna onmiddellijk aan dat ze bezwaar heeft tegen grof taalgebruik en laten ze dit tijdens het gesprek achterwege.
Nu hebben we een vollediger antwoord op onze oorspronkelijke vraag. Respect, beleefde terughoudendheid en waardering voor beschaafd gedrag lijken de belangrijkste eigenschappen van een elegante vrouw.
Dames en heren
De anekdote van mijn vriendin onthult een belangrijk en vaak over het hoofd gezien effect van vrouwelijkheid met klasse: dames helpen heren te vormen.
Hier komen we bij een interessante overeenkomst.
Als we verder kijken dan de hierboven genoemde uiterlijke kenmerken van een heer, vinden we talloze boeken en artikelen geschreven voor mannen waarin gedrag wordt aangeprezen dat aansluit bij de kernprincipes die een dame kenmerken. Respect voor zichzelf en anderen staat bovenaan de lijst in de meeste van deze commentaren voor mannen. En net als dames zouden echte heren integriteit moeten tonen in het dagelijks leven, een zekere terughoudendheid moeten bewaren in de omgang met anderen dan familie en goede vrienden, en — zoals Pereira, Smith en anderen vrouwen aanraden — aandacht moeten besteden aan hun persoonlijke uitstraling en gedrag, vooral in het openbaar.
Er zijn enkele uitzonderingen. Het handboek voor heren schrijft bijvoorbeeld voor dat hij opkomt voor een vrouw en haar beschermt wanneer dat nodig is, of het nu gaat om een straatcrimineel of een pestkop op een feest. Dames zoals Pereira waarderen deze bescherming.
Ze schreef: “Ik beschouw mezelf niet als het ‘zwakkere’ geslacht, ook al zou ik het bij het bankdrukken niet eens tegen een vlo kunnen opnemen! Het feit dat ik een vrouw ben, doet niets af aan mijn zelfvertrouwen, bekwaamheid of medeleven. Het maakt mij niet tot een zwakke, onwetende deurmat of handelswaar.”
Kortom, op enkele uitzonderingen na zijn de kernkwaliteiten van de hedendaagse dames en heren in wezen hetzelfde.
Een voorbeeld van deugd
Net als heren worden dames gevormd, niet geboren. Smith, Pereira en een klein leger van etiquettecoaches, samen met ontelbare ouders, vormen levend bewijs van deze stelling. “Kleren maken de man”, luidt het oude gezegde, maar opvoeding door woorden en voorbeeld maakt dames en heren.
De dames van vandaag zijn bovendien niet langer, zoals vroeger, het product van geld of sociale status. Moeders, artsen, leraren, ondernemers, kappers en barista’s — vrouwen uit alle lagen van de samenleving — kunnen door hun gedrag, kleding, manier van spreken en respect voor anderen als dames worden beschouwd, niet door hun opleiding, macht of de omvang van hun bankrekening.
Bovendien staan deze karaktereigenschappen rechtstreeks in verbinding met deugden zoals vriendelijkheid, nederigheid en wijsheid. De vrouw die vindt dat het beneden haar waardigheid is om in pyjama naar de supermarkt te gaan, maakt niet alleen een modestatement, maar toont ook respect voor andere klanten. De werknemer die zich met passie én elegantie laat gelden, beoefent de klassieke deugden moed en zelfbeheersing.
Waarom het ertoe doet
Als onze samenleving ooit behoefte heeft gehad aan dames — en natuurlijk ook heren — dan is het wel nu. Ideologie en politiek drijven ons land uit elkaar en creëren diepe kloven tussen mensen. Wat deze cultuurstrijd nog erger heeft gemaakt, is een wijdverbreid gebrek aan beschaving en goede manieren. Grove taal en spottende beledigingen, een schandalig gebrek aan respect voor tegenstanders, het ondoordacht verheffen van gevoelens boven nadenken en de voortdurende nadruk op rechten zonder verantwoordelijkheden vergroten deze verdeeldheid.
Als er meer dames en heren onder onze burgers zouden zijn, zouden we misschien een grotere kans hebben om bruggen te bouwen over deze kloven heen. Als we elkaar meer respect zouden tonen, onze emoties beter zouden beheersen en elkaar op sociale media beschaafd zouden behandelen, zouden we mogelijk een kans krijgen om de samenleving weer tot rust te brengen.
Waar vinden we deze dames en heren dan? Eerst kijken we in de spiegel. Vervolgens, als we kinderen hebben, kijken we naar hen. En dan nemen we deze gedachte van Marisa Pereira ter harte: “Ik denk dat we de woorden ‘vrouw’ en ‘man’ kunnen samenvatten als definities van het geslacht dat wij als mensen hebben, terwijl ‘dames’ en ‘heren’ zijn wie we kunnen nastreven te worden.”
Daarin ligt een antwoord voor een betere toekomst en een gelukkiger leven.
Gepubliceerd door The Epoch Times (17 juli 2026): What is a Lady in the 21st century?
