De magie van Kerstmis is onuitputtelijk. Mijn vorige artikelen over Kerstmis gingen over de betekenis van de advent: het eerste over God die naar ons toekomt en de nederigheid die dat oproept; het tweede over Kerstmis als hernieuwde hoop – de geboorte van het goddelijke in de mens en van het bestaan van mogelijkheden te midden van tegenspoed. Nu wil ik Kerstmis bekijken als het opnieuw betoveren van de wereld.
De wereld – onze wereld – is koud, cynisch en materialistisch geworden. Ondanks de commerciële belangen die elke kerstperiode aangrijpen als een kans om nog meer geld te verdienen, blijft Kerstmis magisch, wonderbaarlijk en een tijd van blijdschap. Het biedt nog steeds hoop op vrede en goede wil voor alle mensen overal ter wereld.
In zijn boek “The Re-Enchantment of Everyday Life” merkte Thomas Moore op: “De ziel heeft een absolute, onverbiddelijke behoefte aan regelmatige tochtjes naar betovering. Ze heeft dat nodig zoals het lichaam voedsel nodig heeft en de geest denkwerk.” Maar het is duidelijk dat de ziel dat niet krijgt, of liever gezegd, steeds minder krijgt naarmate de samenleving zich ontwikkelt.
Het wetenschappelijk materialisme probeert alles te verklaren, zelfs datgene wat eigenlijk buiten zijn bereik ligt. Het is bijvoorbeeld prima om uit te leggen dat het universum is ontstaan met de oerknal, maar het is niet wetenschappelijk om vervolgens te doen alsof je kunt verklaren waarom het überhaupt is ontstaan.
Waarom het begon, is waar mythen en religie om de hoek komen kijken, niet de wetenschap. Dit is natuurlijk ook waar verwondering en het magische om de hoek komen kijken.
Onttovering
Een van de minst besproken maar meest ondermijnende kenmerken van het moderne leven is onttovering. Zoals socioloog Max Weber ooit opmerkte, zitten we in een “ijzeren kooi”: een wereld die steeds meer wordt uitgelegd, gemeten, geoptimaliseerd en beheerd, maar die vreemd genoeg geen verwondering meer kent. De kosmos is een machine geworden, de natuur slechts een hulpbron en de mens een biologisch toeval of een economische eenheid. Zelfs de betekenis zelf wordt behandeld als subjectief, voorlopig of privé bedacht.
In zo’n klimaat wordt cynisme gezien als verfijning en wordt respect stilletjes afgedaan als naïviteit. Bureaucratie – een dominante passie van onze tijd – zorgt voor orde en vooruitgang, maar creëert ook een rigide, keiharde structuur die de menselijke geest beperkt. Het geeft voorrang aan technische logica boven menselijke waarden, wat leidt tot, zoals Weber het uitdrukte, een ‘poolnacht van ijzige duisternis’ voor de ziel.
Dit concept is vandaag de dag nog net zo relevant als toen Weber het 100 jaar geleden schreef. Tegenwoordig beschikken we over nog geavanceerdere moderne technologieën en systemen, kunstmatige intelligentie en digitale platforms die ervaringen verder standaardiseren en de bureaucratische controle versterken, waardoor de kooi zich uitbreidt naar ons persoonlijke leven. Hoe we aan dit alles kunnen ontsnappen, is een te grote vraag voor één artikel, laten we wel vermelden dat Kerstmis een geschikt tegengif is in deze periode van het jaar.
In deze periode van het jaar waarin onze dagen het donkerst en koudst zijn, verschijnt Kerstmis, jaar na jaar. Het verzet zich hardnekkig tegen inkrimping. Hoezeer we ook volhouden dat het seizoen eigenlijk draait om consumentisme, of familienostalgie, of winterfeesten die zijn overgenomen uit het heidendom, Kerstmis weigert uitgevlakt te worden. Het blijft bestaan als een moment waarop mensen, hoe voorzichtig ook, spreken over licht in de duisternis, over vrede op aarde, over goede wil, over hoop die niet helemaal te verantwoorden is door de krantenkoppen.
Zelfs degenen die niet geloven, geven vaak toe dat ze geraakt worden door het verhaal. Er gebeurt iets dat niet te verklaren is.
Dat komt omdat Kerstmis niet alleen een bepaalde legende of datum is. Het is een mythische gebeurtenis in de diepste zin van het woord. Een ‘mythe’ is geen leugen, maar een waarheid die te groot is om alleen met letterlijke woorden te vatten.
In een onttoverde wereld wordt mythe vaak verkeerd begrepen als fantasie. Maar gedurende het grootste deel van de menselijke geschiedenis was mythe juist de manier waarop er betekenis in de wereld kwam. Mythen gaven uitdrukking aan realiteiten die niet tot feiten konden worden herleid: liefde, opoffering, lotsbestemming, kwaad en verlossing. Ze vertelden ons niet alleen wat de wereld is, maar ook wat ze betekent. Zoals in het evangelie van Johannes staat: “In het begin was er het Woord.” Nauw verwant aan het begrip “woord” is “betekenis”. En dat is wat we willen: betekenis.
De moderniteit daarentegen staat wantrouwig tegenover dergelijke taal. We hebben onszelf getraind om te vragen “hoe” en ‘wat’, maar niet “waarom”. Het resultaat is efficiëntie zonder doel, kennis zonder wijsheid en vooruitgang zonder richting. Waar gaat die vooruitgang eigenlijk naartoe, zou je je terecht kunnen afvragen?
Of zoals G.K. Chesterton ooit waarschuwde: “Als mensen ervoor kiezen niet in God te geloven, geloven ze daarna niet in niets, maar worden ze in staat om in alles te geloven.” In feite keert bijgeloof terug naar het punt waar verering is verdreven.
Licht in de duisternis
Kerstmis biedt een stille maar radicale omkering van dit proces. Het voert geen argumenten aan, maar vertelt een verhaal. Een kind wordt geboren in de verborgenheid. Macht maakt plaats voor kwetsbaarheid. Glorie komt niet voort uit verovering, maar uit nederigheid. De opbouw zelf is mythisch, zelfs schokkend: het goddelijke blijft niet op afstand, maar komt de geschiedenis, de tijd en het vlees binnen. Dit is geen betovering als escapisme, maar betovering als erkenning – het plotselinge besef dat de werkelijkheid dieper, vreemder en betekenisvoller is dan we dachten.
C.S. Lewis vatte de essentie samen in een beroemde zin. In het christendom werd ‘mythe feit’. Het verlangen dat werd opgewekt door oude verhalen – over stervende goden, wonderbaarlijke geboorten, licht dat terugkeert na duisternis – werd niet ontkend, maar vervuld.
J.R.R. Tolkien ging nog verder en beschreef het kerstverhaal als de ultieme ‘eucatastrofe’ (eu-, ‘goed’; katastrophe, ‘plotselinge wending’). Hij bedacht dit woord om het concept uit te drukken: het moment waarop, wanneer alles verloren lijkt, onverwachts vreugde uitbreekt. Niet door het lijden te ontkennen, maar door het te doorstaan en van binnenuit te transformeren. (Tolkien paste dit principe toe in zijn grootste werk, ‘The Lord of the Rings’. Het moment waarop, in het hart van Mount Doom, Gollum de ring om zijn vinger schuift en alles verloren lijkt… maar dan is de redding nabij.)
Praten over herbetovering betekent dus niet dat we terug moeten naar bijgeloof of dat we ons verstand moeten loslaten. Het gaat erom dat we weer beseffen dat ons verstand zelf op iets diepers rust: op betekenis, orde en een gave. Zoals Chesterton zei: “Ons verstand is zelf een kwestie van geloof.” Kerstmis benadrukt dat de wereld niet alleen iets is dat we manipuleren, maar ook iets dat we ontvangen; het is niet alleen een probleem dat moet worden opgelost, maar ook een mysterie dat moet worden aangegaan.
In een tijdperk dat moe is van verklaringen maar hunkert naar betekenis, is dit misschien wel het meest belangrijke geschenk van Kerstmis: het opnieuw ontwaken van verwondering. Daarmee komt de mogelijkheid dat de wereld niet gesloten is, maar open en vol betekenis, levendig met beloften en nog steeds in staat tot vreugde.
Het is zeker een uitgelezen kans om opnieuw betoverd te raken. In afwachting van een kerstbezoek van mijn bijna 3-jarige kleindochter, verwacht ik een enorme lading verwondering, magie en ja, herbetovering. Zorg ervoor dat ook jij hiervan geniet – Kerstmis is voor iedereen.
Gepubliceerd door The Epoch Times (20 december 2025): Re-enchanting the World: The Mythic Power of Christmas
