Historici raken nooit uitgepraat over de ondergang van Rome. Er waren vele oorzaken, maar één factor blijft vaak onderbelicht: de corruptie van het Romeinse gezin en de daarmee samenhangende bevolkingskrimp die zich in de eeuwen vóór de val van het rijk voltrok.
De oorspronkelijke grootheid van Rome berustte deels op haar sterke toewijding aan het gezin. Een klassieke Romeinse deugd die wordt bezongen in het archetypische Romeinse epos de Aeneis — pietas, oftewel plichtsbesef. Deze term verwees naar een diepe toewijding aan de eigen familie, in het bijzonder aan de ouders, evenals aan de goden en het vaderland. De vroege Romeinen hechtten grote waarde aan het huwelijk, trouw en eer, en keken neer op zelfzucht en genotzucht. Hun successen moeten, althans gedeeltelijk, aan deze deugden worden toegeschreven.
Daartegenover stond dat de neergang van Rome hand in hand ging met het loslaten van deze waarden. Zoals Jerome Carcopino uiteenzet in Het dagelijks leven in het oude Rome, waren echtscheidingen in de tijd van de Romeinse republiek zeldzaam, maar kwamen zij in de latere fasen van het keizerrijk voortdurend voor. Een ware echtscheidingsepidemie ondermijnde de stabiliteit van het Romeinse gezin en scheurde het weefsel van de samenleving uiteen. “In de stad zowel als aan het hof,” schreef Carcopino, “werden de kortstondige huishoudens van Rome voortdurend verstoord — of beter gezegd: zij losten steeds weer op om opnieuw te kristalliseren en weer uiteen te vallen, totdat ouderdom en dood er uiteindelijk een einde aan maakten.”
De Romeinse dichter Marcus Valerius Martialis (Martial) stelde dat echtscheidingen en hertrouwen zo frequent waren dat het huwelijk nog nauwelijks betekenis had en praktisch een vorm van wettig overspel of prostitutie was geworden. De scheidingen vonden bovendien plaats om de meest futiele redenen: hij is oud; zij heeft wat rimpels; hij is ziek; zij vergat haar sluier in het openbaar te dragen.
Verschuivende opvattingen
Nu het huwelijk zo weinig betekenis had, kozen velen liever voor concubinaat. In de tweede en derde eeuw na Christus werden vrijgezellen meer bewonderd dan echtgenoten en vaders. De historicus Christopher Dawson legde dit als volgt uit:
“De levensomstandigheden, zowel in de Griekse stadstaat als in het Romeinse Rijk, bevoordeelden de man zonder gezin, die al zijn energie kon wijden aan de plichten en genoegens van het openbare leven. Late huwelijken en kleine gezinnen werden de norm, en mannen bevredigden hun seksuele driften door homoseksualiteit of door relaties met slaven en prostituees.”
Niet alleen mannen ontliepen hun verantwoordelijkheden. Carcopino beschrijft dat veel Romeinse vrouwen het moederschap vermeden — simpelweg uit angst hun uiterlijk te verliezen.
Wanneer stellen wél trouwden, kregen zij vaak weinig — of helemaal geen — kinderen. “Hetzij door vrijwillige geboortebeperking, hetzij door de verarming van het geslacht, waren veel Romeinse huwelijken aan het einde van de eerste en het begin van de tweede eeuw kinderloos”, merkte Carcopino op. Romeinse echtparen maakten gebruik van anticonceptie en abortus. Als dat faalde, aarzelden zij niet hun pasgeborenen te doden door hen te vondeling te leggen en bloot te stellen aan de elementen.
Het vanzelfsprekende gevolg hiervan was een laag geboortecijfer en het krimpen van de bevolking. Deze ontwikkeling werd zo zorgwekkend dat keizer Augustus probeerde stellen aan te moedigen meer kinderen te krijgen, maar het was al te laat om het probleem nog om te keren.
Naarmate Romeinen ervoor kozen zich niet voort te planten, begon de bevolking van Rome onvermijdelijk te krimpen. Dit proces werd versneld door ziekten en invasies. Tussen de tweede en de zesde eeuw na Christus daalde het aantal inwoners van Rome van een gezonde 1 miljoen naar slechts 30.000.
Lage bevolkingsaantallen, grote problemen
Het krimpen van de bevolking is op lange termijn een ramp voor elke beschaving. Mensen zijn de belangrijkste hulpbron van een cultuur; een krimpende en vergrijzende bevolking brengt tal van problemen met zich mee. Voor de Romeinen betekende dit een kleinere belastingbasis, minder mensen die economisch productief waren en minder rekruten voor het zwaarbelaste Romeinse leger.
Dawson schreef de algehele neergang van Rome grotendeels toe aan de lage geboortecijfers en het instorten van het huwelijk:
“Deze afkeer van het huwelijk en de bewuste inperking van het gezin door de praktijk van kindermoord en abortus was ongetwijfeld de belangrijkste oorzaak van de neergang van het oude Griekenland, zoals Polybius al in de tweede eeuw v.Chr. vaststelde. Dezelfde factoren waren evenzeer werkzaam in de samenleving van het [Romeinse] Rijk, waar de burgerklasse — zelfs in de provincies — buitengewoon onvruchtbaar was en niet door natuurlijke aanwas werd aangevuld. Er was een voortdurende instroom van vreemde elementen, vooral uit de slavenklasse. Zo verloor de antieke wereld haar wortels, zowel in het gezin als in het land, en verdorde zij voortijdig.”
De interne zwakte van Rome — beginnend bij de verzwakking van het gezin — maakte het rijk uiteindelijk vatbaar voor invasies.
Wat betekent dit alles voor ons? Een korte reflectie volstaat om de parallellen te zien tussen onze huidige situatie en die van de Romeinen in de late oudheid. We delen veel kenmerken met hen: een nadruk op seksuele vrijheid buiten het huwelijk, een neiging tot laat trouwen, een voorkeur voor echtscheiding, minachting voor grote gezinnen en een bereidheid om anticonceptie en abortus te gebruiken. Dit alles heeft ons in dezelfde positie gebracht — die van een samenleving die recht op een bevolkingsimplosie afstevent, waarvan we de gevolgen nog maar net beginnen te begrijpen.
Het zou fatalistisch en geschiedkundig onjuist zijn te beweren dat de moderne westerse beschaving automatisch hetzelfde pad zal volgen als Rome, louter omdat er overeenkomsten zijn. Toch zou het verhaal van Rome als waarschuwing moeten dienen. We moeten — en snel — opnieuw leren wat wij én zij zijn vergeten: de stabiliteit en het succes van een samenleving beginnen bij de stabiliteit en het succes van haar gezinnen, die haar meest fundamentele bouwsteen vormen.
Bovendien is een samenleving die haar liefde voor kinderen heeft verloren en het besef van de heiligheid van het huwelijk heeft losgelaten, in zekere zin suïcidaal geworden. Haar dagen zijn geteld, tenzij zij van koers verandert.
“Het monogame en onontbindbare huwelijk is het fundament geweest van de Europese samenleving en heeft de gehele ontwikkeling van onze beschaving bepaald”, schreef Dawson. Het veronachtzamen van deze maatschappelijke hoeksteen brengt ons in groot gevaar.
Gepubliceerd door The Epoch Times (31 januari 2026): Crucial Lessons From Ancient Rome: The Corruption of Family and Society
