Dit is Deel 1 van de serie “Waarom de Odyssee nog steeds van belang is“.
In deze serie verkent Scott Masson de Odyssee als een van de grondwerken van de westerse opvoeding en beschaving.
Commentaar
“Zing ook voor onze tijd”, zegt Homerus tegen zijn muze aan het begin van zijn epos De Odyssee. Bijna drieduizend jaar nadat het werd geschreven, doet zij dat nog steeds.
Het eerste woord van het gedicht van Homerus is “man”. Dat is veelzeggend, want Odysseus, een beroemde oorlogsheld die Homerus aan het begin omschrijft als polytropos (“een man van vele wegen”), is niet zomaar een man. Hij is een wijze en sluwe man.
In een van de episodes wordt Odysseus geconfronteerd met een eenogig monster dat opschept dat het Polyphemus (“veelbesproken”) heet en vraagt hem vervolgens om zijn naam bekend te maken. De berucht listige Odysseus antwoordt, niet zonder ironie, dat hij Niemand heet.
Kort daarna bewonderen we de vooruitziende blik van Odysseus. Nadat hij en zijn mannen Polyphemus hebben verblind om te voorkomen dat zij worden opgegeten, roept het monster zijn buren om hulp en schreeuwt dat “Niemand” hem aanvalt. Zijn buren weigeren hem vanzelfsprekend te hulp te schieten.
De man van vele wegen verslaat het trotse, kortzichtige beest dankzij zijn wijze voorzichtigheid. We denken dat we De Odyssee kennen en weten waar het verhaal over gaat. Oscar-winnende regisseur Christopher Nolan, wiens film The Odyssey nu in de bioscopen draait, verwoordt de gangbare opvatting wanneer hij het “het ultieme avonturenverhaal” noemt.
Maar wat als we het beroemde epos verkeerd hebben begrepen? Wat als Homerus nooit van plan was het ultieme avonturenverhaal te vertellen? Wat als het niet bedoeld was om ons te vermaken?
De grote filosoof Plato reikt ons een interpretatiekader aan om het werk beter te begrijpen. In De Republiek merkt Socrates op dat zijn tijdgenoten Homerus “de opvoeder van Hellas” noemen. Elders noemt Aristoteles hem “de leermeester”. Dat was de algemeen aanvaarde opvatting onder de Grieken.
Die uitspraken klinken vandaag de dag vreemd in de oren.
Wij denken dat onderwijs plaatsvindt met studieboeken, op scholen of aan universiteiten. Onderwijs is een industrie geworden. Verhalen zijn er slechts om ons te vermaken.
De Grieken dachten daar anders over. Voor hen was onderwijs minder het overdragen of produceren van kennis dan een proces waarin wijsheid en deugd werden aangeleerd.
Goede verhalen, zoals die van Homerus, vormen het karakter. Ze bieden voorbeelden van wijsheid en deugd.
Kinderen leren moed door Achilles te observeren.
Wijsheid leren zij via Mentor.
Voorzichtigheid en onderscheidingsvermogen leren zij van Odysseus.
Trouw leren zij van Penelope.
Gastvrijheid leren zij van Eumaeus.
Lang voordat de filosofie de deugd analyseerde, gaf Homerus haar al een menselijke gestalte. Zoals Aristoteles opmerkte is de mens van alle levende wezens het meest geneigd tot navolging. De mens leert zijn eerste lessen door imitatie en beleeft van nature plezier aan het aanschouwen van nabootsingen. Daarom ligt het voor de hand dat een groot dichter als Homerus de ideale leermeester is.
We genieten terwijl hij ons onderwijst.
Wie Homerus als leermeester beschouwt, leest De Odyssee met andere ogen. Daarom zingt zijn muze nog altijd. Hij vermaakt ons niet alleen. Hij leert ons wat het betekent mens te zijn.
Als Homerus een leermeester is en Odysseus zijn voorbeeld van wijsheid, dan moeten we Homerus zien als een leermeester in wijsheid.
Wat probeert Homerus ons te leren en hoe doet hij dat?
Homerus voedt ons verlangen
Verlangen is de rode draad die door de epen van Homerus loopt. De ongeoorloofde begeerte van Paris naar Helena ontketende een oorlog die Troje verwoestte. Homerus waarschuwt niet alleen voor de kwalijke invloed van Aphrodite, de godin van de liefde. Het gaat om Paris’ keuze voor lust boven wijsheid. Mensen die hun verlangens niet beheersen, bevinden zich op hetzelfde pad naar de ondergang. Wij moeten leren de wijsheid lief te hebben, zoals Odysseus dat doet.
De monsters waarmee Odysseus wordt geconfronteerd zijn niet slechts wezens. Ze staan symbool voor verleidingen.
Calypso verleidt Odysseus met eeuwig comfort zonder plicht. De Lotuseters verleiden mensen om hun pijnlijke verleden te vergeten. Circe biedt een gedachteloze slavernij aan begeerte. Scylla en Charybdis verleiden ons om het leven te zien als een keuze tussen twee kwaden. De Sirenen bieden de hoogmoed van eeuwige roem, maar zonder de dingen die een mensenleven werkelijk compleet maken — een gezin, een huis, een stad en een familienaam om trots op te zijn.
Elke episode stelt dezelfde vraag: wie of wat heerst over de ziel?
De Odyssee reduceren tot een avonturenverhaal is alsof Niemand de hoofdpersoon zou zijn. De Odyssee van Homerus is geen gewoon avonturenverhaal.
Het is een psychagogie — een “reis van de ziel”.
Homerus inspireert Plato
“De veiligste algemene karakterisering van de Europese filosofische traditie is dat zij bestaat uit een reeks voetnoten bij Plato.” — Alfred North Whitehead
Plato beschrijft de ziel (psyche) als bestaande uit drie delen, die elk een eigen drijfveer hebben en daardoor met elkaar in conflict komen.
In De Republiek bouwt Plato een complete stad op om zijn driedelige ziel — rede, geestdrift en begeerte — te illustreren, compleet met drie bijbehorende maatschappelijke functies: bestuurder, beschermer en producent. Hoewel elk deel van de ziel zijn eigen functie heeft en zijn rechtmatige plaats verdient, stelt Plato dat de rede de andere twee delen moet besturen om een goed geordende ziel en een rechtvaardig en harmonieus leven mogelijk te maken.
Waar haalde hij dat idee vandaan? Vrijwel zeker van Homerus, “de opvoeder van Griekenland”.
Odysseus is een uitzonderlijk berekenende man, maar hij slaagt alleen wanneer zijn rede de leiding heeft. Zijn mannen daarentegen komen om omdat ze zich laten leiden door hun begeerten.
Als de westerse filosofische traditie inderdaad bestaat uit een reeks voetnoten bij Plato, dan is de niet-erkende leermeester van die traditie Homerus. De reis van de ziel, die centraal staat in Plato’s filosofische analyse, werd voor het eerst in kaart gebracht tijdens het grootse avontuur van Odysseus.
Waarom is De Odyssee nog altijd relevant?
De Odyssee is niet relevant vanwege het avontuur, maar omdat het zingt over de menselijke natuur in een symfonie van betekenisvolle beelden. Het omvat zowel de goden als de Onderwereld.
En de menselijke natuur is niet veranderd.
De Odyssee boeit ons vandaag de dag om dezelfde reden als het oorspronkelijke publiek van Homerus: de mens is in wezen dezelfde gebleven.
We worden nog altijd geconfronteerd met Lotuseters. De trauma’s van het leven doen ons verlangen te vergeten wat er is gebeurd, in plaats van er wijsheid uit te putten. Velen grijpen naar drugs of ontwikkelen zelfdestructieve gewoonten om hun verschrikkelijke ervaringen niet onder ogen te hoeven zien.
We worden nog altijd geconfronteerd met Sirenen. Mensen — en sociale media — laten ons geobsedeerd raken door ons publieke imago, ten koste van degenen die ons het dierbaarst zijn. Een leven vastgebonden aan een mast op een wijnkleurige zee.
We worden nog altijd geconfronteerd met Circe. We wijden ons aan een leven dat draait om consumptie, zodat we niet hoeven na te denken over de vraag of deugd of ondeugd er nog toe doet.
We worden nog altijd geconfronteerd met Cyclopen. Veel cynische mensen roepen ons op te leven zonder de ordening van de beschaving, die volgens hen alleen maar slecht is. Onze Cyclopen willen dat we zonder technologie leven, de werkelijkheid van goed en kwaad negeren en de goden bespotten.
Ze roepen: “Hey ho, hey ho, de westerse beschaving moet verdwijnen.” Net als in John Lennons lied Imagine zijn het atheïsten die zich voorstellen dat “er geen hemel is”, “geen hel onder ons, boven ons alleen de lucht”.
In die zin is de wereld van Homerus onze wereld.
Alleen de namen zijn veranderd.
Onze monsters zijn afleiding. Consumentisme. Pornografie. Macht. Ideologie. Comfort.
De vragen van Homerus hebben niets aan actualiteit verloren. Sterker nog, hij helpt ons onze eigen monsters te herkennen en reikt ons een voorbeeld aan van hoe we ze kunnen overwinnen.
Wat voor mens ben jij aan het worden?
De Odyssee wordt niet geprezen omdat het het spectaculaire verhaal vertelt van hoe één buitengewone man naar huis terugkeerde.
Het epos zingt nog altijd omdat het ons laat zien hoe ook wij de weg naar huis kunnen vinden — zoals Odysseus dat deed.
Niet naar Ithaka … maar naar een goed geordende ziel.
De komende weken zal ik De Odyssee verkennen als een van de grondwerken van de westerse opvoeding en beschaving. Via deze link kunt u gratis toegang krijgen tot mijn visuele gids bij De Odyssee.
De in dit artikel verwoorde opvattingen zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijk de standpunten van The Epoch Times.
Gepubliceerd door The Epoch Times (17 juli 2026): The Odyssey: The First Great Book of the West
