Dit is Deel 2 van de serie “Waarom de Odyssee nog steeds van belang is“.
In deze serie verkent Scott Masson de Odyssee als een van de grondwerken van de westerse opvoeding en beschaving.
Commentaar
Een van de grote zwakke punten van de progressieve politiek is haar toewijding aan het consequentialistische denken. De moraliteit van onze daden hangt, zo denken de meeste mensen, af van het resultaat. Zo werd bijvoorbeeld beweerd dat verplichte COVID-19-vaccinaties en lockdownmaatregelen de opschorting van burgerlijke vrijheden rechtvaardigden, omdat ze levens zouden redden en een ineenstorting van de gezondheidszorg zouden voorkomen.
Toch is het onmogelijk om uitkomsten te voorspellen, en omdat het consequentialisme uitkomsten vereist om zijn handelingen te rechtvaardigen, wordt het steeds draconischer, zo niet ronduit kwaadaardig, in zijn streven om zijn handelingen te rechtvaardigen.
Bovendien vereist het beroep op het grotere goed allereerst dat het begrip ‘het goede’ wordt gedefinieerd. Bestaat er zoiets als ‘het goede’? Is het het tegenovergestelde van het kwade, of zijn beide slechts sociale constructies?
Consequentialisten zijn van mening dat goed en kwaad afhangen van wat de cultuur uiteindelijk besluit.
Homerus is het daar absoluut niet mee eens.
Het epos van Homerus wordt gekaderd, gedragen en tot een einde gebracht door de kwestie van eer. In elke belangrijke episode wordt de vraag gesteld of mensen zich waardig zullen tonen met betrekking tot de relaties en verantwoordelijkheden die hun zijn toevertrouwd.
Het epos van Homerus begint met een moreel oordeel
De meeste lezers denken zich te herinneren dat De Odyssee begint met Odysseus, gestrand op het eiland van Calypso. Daar bevindt de held zich.
Maar daar begint het niet. Het begint in de hemel.
De eerste uitgebreide toespraak in het epos is van Zeus, die Odysseus niet eens noemt. Hij blikt terug op de moord op Agamemnon door Aegisthus, ondanks een uitdrukkelijke goddelijke waarschuwing. Zeus spreekt zijn afkeer uit over de ontrouw van zijn vrouw Clytemnestra en prijst de rechtvaardige wraakdaad van zijn zoon Orestes.
Homerus legt met zijn inleiding onmiddellijk het morele kader van het epos vast. Het centrale thema is niet het lot, maar verantwoordelijkheid. Zeus verwerpt de bewering dat menselijk lijden louter het werk van de goden is. Mensen brengen veel kwaad over zichzelf door hun eigen keuzes.
Het eerste menselijke verhaal dat in het gedicht wordt geïntroduceerd, gaat over een verbroken huwelijk, geschonden gastvrijheid, machtsmisbruik en moord.
Athena, een meesteres in het herkennen van patronen, grijpt het moment aan om de gedachten van haar vader te richten op de benarde situatie van Odysseus. Zal Odysseus terugkeren? Zal Penelope trouw blijven? Zal Telemachus de eer van zijn vader wreken? Zal Ithaca een tweede Mycene worden?
Zo ja, zullen mensen dan ooit weer zo wijs of eerbiedig tegenover de goden staan als Odysseus?
Het verhaal van Agamemnon werpt dus een morele schaduw over het hele verhaal.
Het epos eindigt met een ander oordeel
Boek 24 is een spiegelbeeld van Boek 1. Maar terwijl het epos in de hemel begon, begint het laatste boek in de onderwereld, temidden van de schimmen van de doden. Agamemnon spreekt zelf vanuit Hades. Huwelijk en eer zijn zijn thema’s. Maar het oordeel wordt omgekeerd.
In plaats van het verraad van Klytaimnestra te veroordelen, prijst Agamemnon de trouw van Penelope en verklaart hij dat haar roem nooit zal vergaan en dat de goden zelf haar glorie in liederen zullen bewaren.
Hij geeft antwoord op de morele crisis waarmee Zeus het gedicht begon. Uit de mond van de onrechtvaardig behandelde Agamemnon wordt hiermee een objectief moreel kader vastgesteld voor de Grieken, en daarmee voor de westerse beschaving.
Deze twee episodes vormen de pijlers van de verhaallijn van het gedicht.
Eer is de publieke erkenning van objectieve uitmuntendheid
Moderne lezers stellen eer vaak gelijk aan sociale status of persoonlijke trots. Voor Homerus is eer geworteld in morele deugdzaamheid.
Eer (timē) is de gepaste erkenning van authentieke uitmuntendheid, trouw handelen en de rechtmatige orde. Schaamte (aidōs) daarentegen is de gepaste reactie wanneer die normen worden geschonden.
Geen van beide is louter een emotie, zoals de moderne psychologie heeft gesuggereerd in haar betwisting van de legitimiteit van begrippen zoals eer en schaamte. Beide zijn reacties op objectieve realiteiten.
Zo bestaat de eer van Penelope bijvoorbeeld uit standvastige trouw ondanks twintig jaar van sociale onzekerheid. Haar reputatie weerspiegelt haar oprechte deugdzaamheid. Evenzo wordt de varkenshoeder Eumaeus, hoewel hij de sociale rang van een slaaf heeft, door Homerus consequent als eervol afgeschilderd omdat hij loyaliteit, gastvrijheid en nederigheid belichaamt.
Eer is daarom noch een sociale constructie, noch een kwestie van rang.
We zien hetzelfde als we de minnaars vergelijken met Odysseus.
De schande van de minnaars is niet het gevolg van het verliezen van de boogwedstrijd. Ze ontstaat doordat ze de rijkdom van een ander opmaken, misbruik maken van gastvrijheid, vreemdelingen bespotten, Telemachus bedreigen en elke kans op berouw afwijzen. Homerus presenteert hun ondergang eerst als een moreel oordeel, voordat het de basis vormt voor een politiek herstel. Hij is geen consequentialist.
Ook Odysseus staat volledig afwijzend tegenover het consequentialistische denken. Hij weigert herhaaldelijk onmiddellijke bevrediging ten gunste van hogere doelen. Hij verlaat Calypso. Hij weerstaat de Sirenen. Hij beheerst zichzelf in zijn eigen paleis. Zijn eer groeit door gedisciplineerde zelfbeheersing.
Hij vertrouwt op de weg van wijsheid en rechtvaardigheid, en daarvoor wordt hij beloond.
Eer is de grammatica van de morele reputatie
Taal heeft een grammatica die fungeert als een soort blauwdruk. Muziek maakt gebruik van harmonie. Rechtvaardigheid vereist evenwicht.
Evenzo beschikt elke samenleving over een morele grammatica die eer en schaamte regelt. Deze grammatica geeft antwoord op vragen als:
Wie verdient vertrouwen?
Wie verdient gezag?
Wie zouden kinderen moeten navolgen?
Welke daden verdienen bewondering?
Welk gedrag verdient afkeuring?
Geen enkele beschaving kan functioneren zonder deze vragen op de juiste manier te beantwoorden.
In tegenstelling tot de consequentialisten van vandaag, die spreken over een onbepaald toekomstig goed, gaat de Odyssee ervan uit dat eer wordt ontdekt, niet uitgevonden.
In The Abolition of Man betoogt C. S. Lewis dat elke beschaving bepaalde fundamentele morele verplichtingen erkent. Hij noemt dit universele morele erfgoed de Tao. Deze principes komen voor in de Griekse, Romeinse, joodse, christelijke, Egyptische, hindoeïstische, Chinese, Noorse en vele andere tradities.
Enkele voorbeelden die hij noemt zijn: eer je ouders; houd je aan beloften; bescherm de zwakken; beloon moed; veroordeel verraad; bestraf moord; respecteer de waarheid; toon dankbaarheid; beoefen gerechtigheid; eer de doden.
De Odyssee laat dit alles zien. De helden van Homerus vinden de moraal niet uit. Homerus beoordeelt hen juist aan de hand daarvan.
Daarom beschouwen we ook vandaag de dag nog steeds de trouw van Penelope als bewonderenswaardig en het gedrag van de minnaars als schandelijk. Homerus doet een beroep op morele intuïties die elke afzonderlijke historische cultuur overstijgen.
Aristoteles benadrukt dat morele opvoeding begint met het leren plezier en pijn te vinden in de juiste dingen. Voor een behaviorist als psycholoog B.F. Skinner, die gebruikmaakt van Thorndikes wet van het effect, zijn plezier en pijn daarentegen middelen om het gedrag dat de wetenschapper of politicus voor ogen heeft te versterken of te verzwakken.
Zijn schaamte en eer achterhaald?
Velen hebben opgemerkt hoe schaamteloos onze cultuur is geworden en hoe willekeurig haar eerbewijzen zijn. Dat betekent niet dat het verlangen naar eer of schaamte is verdwenen, maar dat ze zijn losgekoppeld van de morele grammatica van de Tao.
We blijven in hoge mate wezens van reputatie.
Er is momenteel misschien geen betere illustratie hiervan dan sociale media. Platforms kwantificeren publieke erkenning via volgers, likes, reposts en verificatie. Lof en publieke veroordeling kunnen zich binnen enkele uren wereldwijd verspreiden. Reputatie is meetbaar geworden op manieren die eerdere generaties versteld zouden hebben doen staan.
Sommige mensen zijn beroemd om hun beroemdheid.
Het verschil is dan niet dat eer verdwenen is, maar dat de maatstaven ervoor onstabiel zijn geworden in een wereld die wordt beheerst door consequentialistisch denken.
Online staat publieke erkenning vaak los van deugdzaamheid. Zichtbaarheid, nieuwigheid, verontwaardiging en performatieve identiteit trekken nu dezelfde aandacht die vroeger was voorbehouden aan uitmuntendheid. De mechanismen van eer blijven bestaan, maar de voorwerpen van eer zijn vaak omstreden of van voorbijgaande aard.
Hierin ligt de ware relevantie van Homerus.
In de werken van Homerus is eer verbonden met blijvende deugden: moed, trouw, rechtvaardigheid, gastvrijheid en zelfbeheersing. Van het publieke aanzien wordt verwacht dat het deze deugden weerspiegelt. De Odyssee nodigt ons uit om ons af te vragen welk soort leven blijvende eer verdient, en hij geeft zelf het antwoord op die vraag: het leven van de wijze.
Mensen zullen altijd op zoek zijn naar erkenning. Het grote boek van Homerus spoort ons aan om dat verlangen te richten op oprechte uitmuntendheid, in plaats van louter narcisme of sociale goedkeuring te belonen.
Homerus begint met de schande van Klytaimnestra en eindigt met de eer van Penelope, omdat hij zijn publiek wil laten zien dat beschavingen staan of vallen met het morele karakter van personen. De Odyssee is geen avonturenverhaal. Het gaat over het herstel van eer door middel van trouw, rechtvaardigheid en rechtgeaarde liefde.
Daarom voelt het morele universum van Homerus, ondanks de mythologie, nog steeds begrijpelijk aan. Het spreekt tot wat C. S. Lewis de Tao noemde: de blijvende orde van de werkelijkheid waardoor mensen moed erkennen, verraad veroordelen, trouw eren en hopen dat gerechtigheid uiteindelijk zal zegevieren.
De komende weken zal ik Homerus’ Odyssee verkennen als een van de fundamentele werken van het westerse onderwijs en de westerse beschaving. Bekijk mijn gratis visuele gids bij de Odyssee hier.
De standpunten in dit artikel zijn de mening van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs de standpunten van The Epoch Times.
Gepubliceerd door The Epoch Times (19 juli 2026): The Moral Framework of the Odyssey
