De rechtse populistische partij Alternative für Deutschland (AfD), die bij de recente federale verkiezingen op de tweede plaats eindigde, is nu verwikkeld in een juridische strijd met de staat om te voorkomen dat ze als “extremistische” rechtse beweging wordt bestempeld.
Het controversiële label werd op 2 mei door de Duitse binnenlandse inlichtingendienst opgelegd, maar werd vervolgens opgeschort vanwege een juridische procedure en de overgang naar een nieuwe regering met een machtsdeling.
Dit is wat we weten over dit specifieke aspect van de Duitse wetgeving – die na de oorlog werd ingevoerd om een terugkeer naar het fascisme te voorkomen – en de gevolgen voor de samenleving en de politiek.
Wat houdt de juridische strijd in?
In het naoorlogse Duitsland werd in 1949 de grondwet aangenomen om een terugkeer van het nationaalsocialisme te voorkomen. Ook werd de Federale Dienst voor de Bescherming van de Grondwet (Bundesamt für Verfassungsschutz, BfV) opgericht om de democratische orde van het land te beschermen tegen interne bedreigingen.
Na de AfD in 2021 als verdachte extremistische beweging te hebben aangemerkt, heeft de BfV op 2 mei officieel bekendgemaakt dat de AfD als zodanig is aangemerkt.
De BfV stelt dat de partij een bedreiging vormt voor de democratische orde van het land en beschuldigt de AfD van “minachting voor de menselijke waardigheid” door “voortdurende agitatie” tegen illegale immigranten, die volgens de partij, wanneer deze massaal voorkomen, de sociale vrede, de nationale identiteit en de veiligheid in Duitsland in gevaar brengen.
De overheidsinstantie heeft een 1100 pagina’s tellend rapport opgesteld dat niet openbaar is gemaakt.
De BfV zegt dat de houding van de AfD ten opzichte van etniciteit “niet verenigbaar is met de vrije democratische basisorde” en merkt op dat de partij Duitse staatsburgers met een migratieachtergrond uit overwegend islamitische landen niet als gelijkwaardige leden van het Duitse volk beschouwt.
Na zes dagen met het label “extremistisch” te zijn bestempeld, kreeg de AfD op 8 mei uitstel toen een rechtbank haar verzoek om een voorlopige voorziening toewees en de BfV dwong het gebruik van de aanduiding tijdelijk op te schorten terwijl de rechtszaak loopt.
Als de AfD de rechtszaak verliest, kan het label opnieuw worden opgelegd.
Wat betekent het label ‘extremistisch’?
Het label betekent dat de AfD is opgewaardeerd naar het hoogste niveau van binnenlandse inlichtingenbewaking van de BfV.
“Ze kunnen in heel Duitsland worden gecontroleerd; de hele organisatie. Dit is het scherpste zwaard dat deze binnenlandse inlichtingendienst tegen de AfD heeft,” zei politiek analist Richard Schenk van de conservatieve denktank MCC Brussels tegen The Epoch Times.
Surveillance leidt echter niet automatisch tot strafrechtelijke vervolging, aangezien dat de bevoegdheid van de politie blijft, en het betekent ook niet dat er sprake is van intimidatie, zei hij.
Maar het heeft wel gevolgen. Veel banken staan ‘erg sceptisch tegenover organisaties die onder toezicht staan’, zei hij, en evenementenlocaties of werkgevers kunnen zich terugtrekken.
Er zijn ook carrière risico’s, aangezien ambtenaren, leraren, politieagenten en soldaten hun banden met de AfD moeten melden.
“Je bent bang je baan te verliezen of niet de baan te krijgen die je wilt omdat je lid bent van de AfD. Dat legt een enorme druk op hen. Het heeft nu al gevolgen,” voegde hij eraan toe.
Hoe werkt het toezicht?
De BfV houdt zich bezig met verschillende bedreigingen, zoals contraspionage, extremisme, islamisme en links- en rechtsradicalisme.
Wettelijk gezien zijn er drie fasen zodra de BfV een groep signaleert: voorlopige monitoring, verscherpte observatie en vervolgens volledige surveillance, de fase waarin de AfD zich momenteel bevindt.
“Wanneer ze een politieke groep identificeren die een bedreiging kan vormen, zijn ze wettelijk verplicht om tot op zekere hoogte bekend te maken […] dat ze deze organisatie of persoon onder surveillance hebben geplaatst,” aldus Schenk.
Hoe hangt dit samen met de nieuwe regering?
Sinds februari wordt de AfD uit de regering geweerd door een “cordon sanitaire”, een partijoverschrijdend pact tussen de regerende centrumrechtse christendemocraten en hun coalitiepartners in de centrumlinkse Sociaal-Democratische Partij (Sozialdemokratische Partei Deutschlands, SPD).
Op 6 mei werd Friedrich Merz van de christendemocraten bondskanselier en nam Alexander Dobrindt van dezelfde partij het ministerie van Binnenlandse Zaken over, waaronder de BfV valt.
Dobrindt zei op 4 mei tegen verslaggevers: “Ik ben sceptisch, omdat het agressieve, strijdlustige karakter van de partij tegen onze democratie een bepalend kenmerk weergeeft. Het Constitutionele Hof heeft terecht hoge eisen gesteld aan het verbieden van een partij. [Ik ben] ervan overtuigd dat de AfD niet verboden hoeft te worden; ze moet worden weggeregeerd en we moeten praten over de kwesties die de AfD zo groot hebben gemaakt.”
De Sociaal-Democratische Partij heeft echter opgeroepen tot een volledig verbod op de AfD.
Schenk zei dat de christendemocraten een meer pragmatische visie hebben in de hoop de AfD-stemmen terug te winnen, maar dat de mainstream linkse politiek in Duitsland, waaronder ook de sociaal-democraten, elk compromis met de AfD en haar kiezers als een soort “ketterij” beschouwt.
De dunne coalitie van Merz is kwetsbaar en Schenk zei dat een nucleaire optie zou kunnen worden gebruikt om de bondskanselier te omzeilen en een verbod op de AfD door te voeren.
“Ze zouden dan via de deelstaatregeringen, die de meerderheid in de Eerste Kamer hebben, een partijverbod kunnen initiëren en op die manier de verantwoordelijkheid van de federale regering omzeilen,” voegde hij eraan toe.
Wat is de AfD?
De AfD, oorspronkelijk een protestbeweging, kwam afgelopen september in Thüringen en Saksen aan de macht en behaalde in beide deelstaten een derde van de stemmen. Daarmee werd de partij de dominante politieke kracht in Oost-Duitsland, dat tot 1989 achter het IJzeren Gordijn van de Sovjet-Unie lag.
De AfD werd ook tweede bij de nationale verkiezingen in februari met uitgesproken conservatieve standpunten, die werden gesteund door Elon Musk, eigenaar van het socialemediaplatform X en voormalig democraat.
Haar beleid omvat onder meer krachtige steun voor het traditionele huwelijk tussen man en vrouw en het gezinsleven, het behoud van de nationale onafhankelijkheid tegenover de toenemende macht van de Europese Unie, de Duitse cultuur tegenover de “Europese integratie” en islamisering, en grensbeveiliging, met inbegrip van de uitzetting van illegale immigranten.
De jonge alternatieve vleugel van de partij, Junge Alternative Thüringen, werd in maart 2024 ook als “rechts-extremistisch” aangemerkt. Een Duitse rechtbank oordeelde in januari van dit jaar dat AfD Saksen door de autoriteiten ook als een rechts-extremistische groepering kan worden aangemerkt.
De gezamenlijke leiders van de AfD, Tino Chrupalla en Alice Weidel, hebben herhaaldelijk ontkend dat de partij extremistisch is.
Kan de AfD worden verboden?
Op grond van artikel 21, lid 2, van de grondwet heeft het Federale Constitutionele Hof tot nu toe slechts twee partijen verboden: de Socialistische Rijkspartij (Sozialistische Reichspartei , SRP), een neonazistische partij die in 1952 werd verboden, en de Communistische Partij van Duitsland (Kommunistische Partei Deutschlands, KPD), die in 1956 werd verboden.
In de jaren 2000 zijn er twee grote pogingen gedaan om de extreemrechtse, ultranationalistische partij, de Nationale Democratische Partij (Nationaldemokratische Partei Deutschlands, NPD) van Duitsland, te verbieden. Dat werd echter in 2017 door het Constitutionele Hof afgewezen.
“De NPD streeft anticonstitutionele doelen na, maar op dit moment is er onvoldoende bewijs om aan te nemen dat hun gedrag tot succes zal leiden,” verklaarde de hoogste rechter van het hof destijds.
Politicoloog Werner J. Patzelt, gastprofessor onderzoek bij MCC Brussel, vertelde The Epoch Times dat de lat voor het verbieden van een partij hoog ligt.
Hij zei dat zelfs degenen die bepaalde grondwettelijke principes betwisten, zoals het pleiten voor een monarchie, niet als extremistische partijen kunnen worden aangemerkt.
En als een partij simpelweg “te onbeduidend is om een concreet gevaar te vormen voor het bestaan van de liberale orde van de staat zelf”, dan verhinderen evenredigheidsbeginselen een verbod.
Wanneer een verbod wel wordt opgelegd, worden dergelijke partijen verboden en ontbonden, en wordt hun eigendom onteigend. “Het is onwettig om een opvolgende organisatie van een dergelijke politieke partij in stand te houden,” aldus Patzelt.
Patzelt waarschuwde dat een verbod op de AfD de onderliggende grieven, die vaak verband houden met, maar niet vastgeroest zijn in de arbeidersklasse, niet zou wegnemen.
“Zelfs als een verbod op de AfD succesvol zou zijn, zouden de problemen, de mentaliteit, de overtuigingen en de emoties van die Duitsers niet verdwijnen,” zei hij.
James Baresel en Guy Birchall hebben bijgedragen aan dit artikel.
Gepubliceerd door The Epoch Times (11 mei 2025): Germany Wrestles With AfD ‘Extremist’ Label Battle: What to Know
