In april werd Italië het eerste EU-land dat met succes afgewezen asielzoekers buiten de grenzen van de EU heeft gestuurd, nadat de eerste drie pogingen door nationale en Europese rechtbanken waren geblokkeerd.
Deze doorbraak kwam op een moment dat de EU ook bredere plannen begint uit te voeren om de asielprocedure naar het buitenland te verplaatsen. Volgens deskundigen zullen die plannen ook een hindernisbaan van internationale wetten en mensenrechtennormen moeten doorlopen, waardoor ze uiteindelijk jarenlang kunnen worden tegengehouden.
Het plan van de Italiaanse premier Giorgia Meloni om asielzoekers die vanuit Noord-Afrika aankomen op zee om te leiden naar een “terugkeercentrum” buiten de EU in Albanië, werd driemaal geblokkeerd door rechtbanken nadat de inspanningen in oktober 2024 van start waren gegaan.
Alleen door Albanië toe te voegen aan hun eigen lijst van veilige derde landen en detentiecentra om te dopen tot “repatriëringscentra” slaagde Italië erin een verbod van het Europees Hof van Justitie te omzeilen. Vervolgens werden op 14 april veertig afgewezen asielzoekers naar centra gestuurd die door Italië worden beheerd.
Volgens het beginsel van de veilige derde landen – dat wordt gebruikt om te voorkomen dat landen worden overbelast met asielaanvragen – kunnen asielzoekers voor bescherming worden doorgezonden naar een ander land dan het land waar ze aanvankelijk asiel hebben aangevraagd.
Op grond van het EU-pact inzake migratie en asiel kunnen lidstaten overeenkomsten sluiten met niet-EU-landen om asielaanvragen extraterritoriaal te behandelen, waarbij mogelijk verwerkingscentra in Noord-Afrika of daarbuiten worden opgezet.
Migratiebeheer
Volgens gegevens van Frontex, het Europees Agentschap voor de grens- en kustwacht, komen illegale immigranten de EU voornamelijk binnen via de Middellandse Zee vanuit Noord-Afrika en via landroutes door Polen en de Balkan.
Volgens schattingen van het VN-vluchtelingenagentschap zijn in 2015 meer dan 1 miljoen migranten het continent binnengekomen, onder meer als gevolg van de oorlogen in Syrië en Irak.
Frontex meldde dat in 2024 iets meer dan 239 000 illegale grensoverschrijdingen aan de buitengrenzen van de EU zijn gedetecteerd, het laagste aantal sinds 2021. Illegale grensoverschrijdingen worden doorgaans georganiseerd door criminele netwerken en mensensmokkelaars.
Volgens Eurostat werden er in 2024 ook ongeveer 912.000 asielaanvragen ingediend in de EU, een daling van 13 procent ten opzichte van 2023. Syrië vertegenwoordigde met 16 procent het grootste percentage asielzoekers.
Onder druk van partijen met een sterk anti-illegaal immigratieprogramma hebben de gevestigde politieke partijen hun eens zo progressieve immigratiestandpunten geleidelijk losgelaten en hun steun uitgesproken voor de herinvoering van interne grenscontroles in het Schengengebied, waar vrij verkeer geldt.
Vorig jaar stelde Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, voor om overeenkomsten te sluiten met niet-EU-landen waar illegale immigranten vandaan komen of waar ze doorheen reizen, om migranten in die landen tegen te houden.
Ze stelde ook voor om mensen die geen recht hebben om in de EU te blijven, naar “terugkeercentra” in niet-EU-landen te sturen, zoals Egypte, Marokko, Algerije, Mauritanië, Senegal en Mali. Dergelijke centra zijn nog niet opgezet.
In mei vorig jaar stuurden vijftien EU-lidstaten – allemaal hardliners op het gebied van immigratie – een brief aan EU-commissaris voor Binnenlandse Zaken Ylva Johansson. De landen, waaronder Denemarken, Italië, Nederland, Polen en Griekenland, stelden dat om “de druk op ons migratiebeleid” te verminderen, het belangrijk is om asielzoekers voor wie een veilig derde land beschikbaar is, naar die landen te kunnen overbrengen.
Op 16 april heeft de EU in het kader van het migratie- en asielpact aangekondigd dat migranten uit zeven landen – Bangladesh, Colombia, Marokko, Tunesië, Egypte, India en Kosovo – nu waarschijnlijk geen asielstatus zullen krijgen in Europa, aangezien deze landen zijn aangewezen als “veilige derde landen”. Migranten uit deze landen zullen versneld worden uitgezet, aldus de EU.
Nu de EU overeenkomsten nastreeft om migranten buiten haar grenzen te verwerken, loopt zij volgens deskundigen het risico in een juridisch mijnenveld terecht te komen, vooral als er pogingen worden ondernomen om migranten die per boot aankomen terug te sturen naar hun vertrekpunt of naar de territoriale wateren waar zij vandaan komen.
‘Collectieve beslissingen’
Ana Rita Gil, hoogleraar rechten aan de Universiteit van Lissabon, vertelde The Epoch Times dat er juridische problemen ontstaan als er pogingen worden ondernomen om “blindelings” een bepaalde status toe te kennen aan mensen die via de Middellandse Zee vanuit Libië of Tunesië migreren.
“We sluiten een deal die blind is voor de mensen die zich in de boten bevinden, want in deze boten kunnen zich illegale migranten bevinden, maar ook asielzoekers,” zei ze.
Gil zei dat het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens “deze collectieve beslissingen” verbiedt.
“Dit wordt ‘pushback’ genoemd, omdat je niet weet wie er in je boot zit,” zei ze.
Het Europese en internationale recht vereist ook van elk land dat asielzoekers of afgewezen asielzoekers opvangt, de ze de mensenrechtennormen naleven, waaronder bescherming tegen foltering, onmenselijke behandeling en refoulement – het gedwongen terugsturen van vluchtelingen of asielzoekers naar plaatsen waar zij gevaar kunnen lopen.
“Ze moeten eerlijke asielprocedures hanteren, wat betekent dat iedereen die beweert te worden vervolgd, toegang moet hebben tot een vluchtelingenstatus,” aldus Gil.
Wanneer migranten echter naar een derde land worden gestuurd, “weet je niet wat de omstandigheden in detentie zijn, en bovendien kun je daar niet heen gaan om toezicht te houden,” zei ze.
Marco Borraccetti, universitair hoofddocent Europees recht aan de Universiteit van Bologna, vertelde The Epoch Times dat de focus van de EU overweldigend is verschoven naar afschrikking en deportatie.
Hij zei dat het immigratiebeleid van de EU zich steeds meer richt op het versterken van maatregelen om mensen buiten te houden.
“De Unie is veel meer gericht op terugkeer, op het buitenhouden van mensen, dan op het creëren van een echt veilige manier om naar het continent te komen,” zei hij.
Hij wees op de Hongaars-Servische grens, waar een systeem van transitzones migranten tussen de twee grenzen vasthoudt, zonder de mogelijkheid om zich te verplaatsen, in afwachting van de kans om asiel aan te vragen.
De zones werden oorspronkelijk door Boedapest ingesteld om de toestroom van asielzoekers tijdens de migratiecrisis van 2015 op te vangen; migranten werden in de transitzones vastgehouden terwijl hun asielaanvraag werd behandeld.
Vorig jaar veroordeelde het hoogste Europese gerechtshof Boedapest tot het betalen van 200 miljoen euro omdat het immigranten consequent het recht op asiel had ontzegd. Het hof legde ook een boete op van een miljoen euro voor elke dag dat Hongarije niet aan de uitspraak voldeed.
Borraccetti zei dat waarschijnlijk slechts een klein aantal landen zal kunnen voldoen aan de internationale normen voor veilige derde landen, wat betekent dat “we er maar één of twee zullen hebben – Albanië, misschien, Marokko, misschien, en andere landen in Europa”.
Het “uitbuiten van migratie” voor politieke doeleinden houdt niet alleen “angst zaaien” in, maar ook “het boycotten van elk systeem dat ons naar een veiliger, regulier migratiesysteem zou leiden,” aldus Borraccetti.
Een ‘Rwanda voor de armen’
Tony Smith, voormalig directeur-generaal van de Britse grensbewaking, vertelde The Epoch Times dat effectieve afschrikking vereist dat er “geen hoop” op terugkeer is. Smith werkte veertig jaar bij het Britse ministerie van Binnenlandse Zaken, waar hij zich bezighield met georganiseerde immigratiecriminaliteit en mensensmokkel.
Smith zei dat hij sceptisch stond tegenover de plannen van de EU om de asielprocedure uit te besteden, maar dat het Verenigd Koninkrijk zo dicht mogelijk bij een dergelijk systeem was gekomen voordat het voor de rechter werd aangevochten.
“Ik denk dat de afschrikking door Rwanda, of een soort afschrikking door uitzetting, zou hebben gewerkt als we het ooit legaal hadden kunnen maken,” zei hij.
Het plan voor Rwanda, dat in april 2022 werd overeengekomen, zou hebben betekend dat migranten die illegaal het Verenigd Koninkrijk waren binnengekomen, inclusief degenen die in kleine bootjes het Kanaal waren overgestoken, op vluchten naar de Rwandese hoofdstad Kigali zouden worden gezet.
De toenmalige premier Boris Johnson hield vol dat het systeem een afschrikwekkend effect zou hebben op mensensmokkel.
“Het Rwanda-plan was outsourcing. Met andere woorden, we gaan deze persoon uitbesteden en [zij] zullen nooit, nooit, nooit terugkomen, of ze nu in aanmerking komen voor asiel of niet,” aldus Smith.
Het Rwanda-plan, dat uiteindelijk in juli 2024 werd geschrapt, was losjes gebaseerd op het zero tolerance-model van de Australische premier Tony Abbott, dat werd gebruikt om migrantenboten te onderscheppen tijdens een ongekende migratiecrisis in 2015.
“Dat was het eerste bewijs dat je dit kon doen. Je kon mensen daadwerkelijk naar een ander land omleiden”, aldus Smith.
“Ze gebruikten Nauru of Christmas Island, ze hebben er wel een aantal teruggestuurd naar Indonesië, maar ze konden de andere landen overhalen om ze op te nemen, en ze zijn nooit in Australië aangekomen. En dus kwamen de boten niet meer”, zei hij.
De huidige offshoringplannen van de EU zijn ‘niets meer dan een armemansversie van Rwanda’, zei hij.
“Maar het zou me niet verbazen als een andere EU-lidstaat het zou overnemen,” zei hij, verwijzend naar het afgeblazen plan van Groot-Brittannië om migranten naar Rwanda te sturen. “We hebben daar rechtbanken opgezet. We hebben veel geld uitgegeven en in hun systeem geïnvesteerd. Rwanda wacht dus echt op iemand, en ik denk dat dat het beste model is,” voegde hij eraan toe.
Smith zei dat het EU-model migranten nog steeds hoop geeft. “We zeggen niet dat je hier niet binnen mag komen, we zeggen alleen dat je daarheen moet gaan”, zei hij.
“Je hebt nog steeds hoop en verwachting dat we je na dit alles misschien toch zullen toelaten.”
Aan de andere kant “was er met het Rwanda-model geen hoop”, zei hij.
Smith denkt dat de EU zal proberen terugkeercentra op te zetten, maar dan tegen dezelfde juridische problemen zal aanlopen als het Verenigd Koninkrijk.
‘Extreem keerpunt’
Anderen zeggen dat de vraag of een derde land ‘veilig’ is, een strijdtoneel zou kunnen worden in Europese rechtbanken.
Advocaten zullen Europese landen uitdagen door natiestaten te beoordelen en te zeggen: ‘in Rwanda is het onveilig, in Albanië is het onveilig’, aldus Steven Woolfe, directeur van het Centre for Migration & Economic Prosperity, een Britse denktank.
Woolfe vertelde The Epoch Times dat het internationale juridische kader landen toestaat asielprocedures te verplaatsen, zolang de basisbescherming maar gehandhaafd blijft.
Het Vluchtelingenverdrag van 1951 bevestigt weliswaar het recht op asiel, maar staat staten ook toe asielaanvragen af te wijzen van personen die niet als echte vluchtelingen worden beschouwd of die ernstige misdrijven hebben gepleegd, aldus Woolfe.
“Ik denk dat dit de Britse, Europese en Amerikaanse politiek de afgelopen vijftien jaar al heeft veranderd”, aldus Woolfe.
Hij noemde de huidige situatie ‘het extreme omslagpunt…in de politieke gevolgen van de massale migratie van mensen uit alle delen van de wereld door legale en illegale immigratie’.
Guy Birchall heeft bijgedragen aan dit verslag.
Gepubliceerd door The Epoch Times (2 mei 2025): Europe Hardens Stance on Asylum Seekers, Faces Legal Battles
