Wanneer begint onderwijs? Is dat wanneer het kind voor het eerst naar de kleuterschool gaat? Of wanneer het voor het eerst een boek openslaat? Of wanneer het voor het eerst een belangrijke vraag stelt? Ik zou zeggen dat het al eerder begint, hoe belangrijk al deze gebeurtenissen ook zijn.
Onderwijs is een openstelling van de hele persoon voor het licht van de werkelijkheid, zodat lichaam, geest en ziel doordrongen kunnen worden van de helderheid van het bestaan. En dat licht begint te schijnen – en wordt steeds helderder, zoals de zonnestralen in de vroege ochtend – in de vroege kinderjaren. Het onderwijsproces begint dus al lang voordat het eerste schoolboek wordt opengeslagen.
Ons gespecialiseerde, mechanistische onderwijsmodel — een soort lopende band — heeft ons doen geloven dat onderwijs zich beperkt tot boekenkennis, technische knowhow en beroepsopleiding. Maar onderwijs omvat veel meer dan dat, ook al maken die elementen er deel van uit. Echt onderwijs vormt de volledige mens: van het lichaam tot de emoties, van het geheugen tot verbeeldingskracht en intellect. En die vorming begint thuis, vanaf de allereerste levensfase.
Aristoteles leerde dat alle kennis bij de zintuigen begint. Daarom vindt het eerste niveau van onderwijs plaats op het niveau van het lichaam en zijn directe contact met de wereld rondom. De opvoeder John Senior — voortbouwend op Aristoteles en andere traditionele denkers — onderscheidde drie hoofdfasen of dimensies van onderwijs. Deze volgen elkaar op, maar overlappen elkaar tegelijk in hoge mate.
De eerste fase is de gymnastische fase, waarin leerlingen hun fysieke en zintuiglijke vermogens ontwikkelen, hun lichaam afstemmen op de wereld en leren luisteren naar, proeven en zien van het gezoem, het ritme en de bedrijvigheid van de natuur.
De tweede fase is de poëtische fase, waarin de zintuiglijke ervaringen uit de eerste fase de verbeelding prikkelen. Die verbeelding wordt gevormd door poëzie, zang, dans, kunst, mythen en verwante uitdrukkingsvormen, die de blik richten op de grote daden uit het verleden en op de mysteries van de natuur, zoals de sterren.
De derde fase is de filosofische fase, waarin leerlingen zich verdiepen in abstracte concepten en de zoektocht naar wijsheid. Die wijsheid kan nu steunen op de gezonde ontwikkeling van lichaam, emoties, verbeelding en geheugen die in de eerste twee fasen is opgebouwd.
Een student en leerling van Senior, pater Francis Bethel, verwoordde het als volgt in ‘John Senior and the Restoration of Realism’: ‘Gymnastiek begint met ervaring en eindigt in vreugde; poëzie of muziek begint met vreugde en eindigt in verwondering; filosofie begint met verwondering en eindigt in wijsheid. In Seniors eigen woorden, geciteerd door Bethel, “zorgen de eerste twee stadia van het onderwijs ervoor dat de geest ontwaakt” om echt te kunnen profiteren van het nastreven van wijsheid op het hoogste niveau.
Met dit kader in gedachten kunnen we begrijpen hoe de gymnastische en poëtische fasen van het onderwijs al lang voor het begin van het formele onderwijs beginnen en zich gedurende het hele leven zowel binnen als buiten de klas voortzetten. Daarom is de thuisomgeving die we onze kinderen bieden zo belangrijk: daar begint de vorming van hun lichaam, zintuigen, verbeelding en emoties.
Zoals Bethel schrijft: “Het is hier [thuis] dat we de eerste goede of slechte indrukken krijgen die onze ziel vormen.” Voor Senior is het van groot belang om de geest van kinderen te voeden met gezonde, mooie, nobele en verheffende zintuiglijke prikkels – van de beelden die ze zien tot de muziek die ze horen en de voorwerpen die ze met hun handen aanraken.
De vraag is dan hoe je een thuisomgeving kunt creëren die de gezonde ontwikkeling van een kind op gymnastisch en poëtisch gebied ondersteunt en in stand houdt. Gelukkig zijn de stappen eenvoudig en logisch, hoewel het misschien ongebruikelijk is dat mensen de thuisomgeving met dit soort intenties benaderen.
Francis Bethel, die voortbouwt op het gedachtegoed van Senior, geeft enkele richtlijnen. Hij begint met te zeggen dat het huis dicht bij de natuur moet liggen – zo niet op het platteland, dan toch minstens met toegang tot natuurlijke ruimtes in de buurt, zoals een park. Hij voegt eraan toe: “Het huis zelf moet van natuurlijke materialen zijn, eenvoudig en aantrekkelijk, met harmonieuze houten meubels en handgemaakte voorwerpen.”
Mensen worden geboren met een aangeboren affiniteit voor de natuur en natuurlijke materialen, en door deze in huis te gebruiken, wordt bij het kind een gezonde band met de schepping gestimuleerd. Senior en Bethel adviseren ook om tussen dieren te leven en voor ze te zorgen, zowel wilde als gedomesticeerde, omdat ze bij kinderen verwondering en verantwoordelijkheid en de vreugde van onderlinge communicatie tussen wezens beginnen te wekken. Recreatie moet eveneens dicht bij de natuur plaatsvinden en moet een meer actief dan passief karakter hebben – wandelen op het platteland, tekenen, sporten, in bomen klimmen, forten bouwen, enzovoort.
Op dezelfde manier moet de fantasiewereld van jonge kinderen worden gestimuleerd en gevuld met gezonde verhalen, personages, kinderliedjes en gedichten – een ‘tuin van verzen’ waar ze doorheen kunnen dwalen, om de titel van een beroemde dichtbundel voor kinderen van Robert Louis Stevenson te citeren. Er zijn maar weinig dingen die de verbeelding voeden en het wereldbeeld van kinderen zo diepgaand vormen als verhalen en kunst. Kleine kinderen kunnen kennis maken met deze wereld door hun ouders hardop voor te laten lezen.
Senior schreef: “Twaalf jaar formeel onderwijs in lezen en schrijven op moderne scholen is geen effectieve vervanging voor de gewoonte van poëzie en proza, die alleen kan worden aangeleerd door elke avond hardop voor te lezen … De beste manier om te leren schrijven is goed lezen en goed praten.” Met andere woorden, Senior pleit voor een thuisomgeving die doordrenkt is van kunst, ambachten, natuur, verhalen, liedjes en andere traditionele bezigheden.
De taak van het vroegschoolse onderwijs is niet ingewikkeld, hoewel het soms moeilijk is. Het houdt in dat je de blik van een kind richt op de elementaire dingen van het leven zoals bomen, gras, vogels, water, muziek, moeders, vaders, familie, helden, schurken, moed, liefde en hoop. Het gaat erom hen te helpen de goedheid van deze dingen te zien en hen te laten zien hoe ze ten volle kunnen genieten van de zoete, voedzame nectar die uit de schepping voortkomt, zoals het zuivere sap van esdoorns in het vroege voorjaar of de kleverige honing uit de bijenkorven van slaperige bijen in de nazomer.
Het is een rustige, geduldige taak, waarbij het kind wordt beschermd tegen negatieve invloeden en tegelijkertijd wordt blootgesteld aan positieve invloeden. Een goede opvoeder, zeker in deze vroege fase, is iemand die de ramen opent om het zonlicht binnen te laten en het glas schoonhoudt, zodat het licht niet wordt vervormd of vertroebeld.
Maar hier wordt het opvoeden van zelfs een heel klein kind het moeilijkst. Het vereist een soort innerlijke bekering van de kant van de ouder of leerkracht, die, om een fysieke en spirituele sfeer van goedheid en gezondheid te creëren, moet werken aan het uitbannen van potentiële bronnen van vervuiling uit zijn of haar eigen leven (chemicaliën, bewerkte voedingsmiddelen, technologieverslaving, consumentisme, platvloers amusement, enzovoort).
Ondanks de uitdagingen is het een prachtige roeping en een geschenk voor zowel ouders als kinderen. Want in de verwonderde ogen van het kind kunnen de vermoeide ogen van de ouder de wereld weerspiegeld zien, misschien wel duidelijker. En de roeping om een kind op te voeden is altijd een roeping om onszelf opnieuw op te voeden, in een voortdurend proces van terugkeren naar wat echt belangrijk is.
Origineel gepubliceerd door The Epoch Times (27 februari 2026): How to Educate a Child Long Before School Begins
