Wat doet muziek met ons? Dat is moeilijk te zeggen. We hebben allemaal wel eens meegemaakt dat een melodie ons even doet stilstaan. We laten de muziek op ons inwerken en genieten van elke noot. Er is iets in ons ontwaakt: een herinnering, een gemoedstoestand, een emotie die niet in woorden te vatten is. Als de muziek ophoudt, komen we weer tot leven en rekken we ons uit, alsof we uit een droom ontwaken. Dat is de mysterieuze en betoverende kracht van muziek.
“Niets activeert de hersenen zo intensief als muziek”, aldus Oliver Sacks, de beroemde neuroloog en auteur van het boek “Musicophilia”, waarin hij onderzoekt op welke diepgaande en treffende manieren muziek mensen beïnvloedt op neurologisch niveau. Sacks heeft onderzoek gedaan naar het raakvlak tussen psychologie, neurowetenschap, muziek en geneeskunde – een vakgebied dat vruchten afwerpt in klinische omgevingen waar muziek wordt ingezet voor genezingsdoeleinden. Onderzoekers en artsen zoals dr. Sacks hebben ontdekt hoe muziek diep doordringt in de hersenen en hoe het kan worden gebruikt om mensen te transformeren en te genezen.
De helende krachten van muziek zijn enorm, zoals herhaaldelijk uit onderzoek blijkt. Ten eerste hebben studies aangetoond dat muziek pijn kan verminderen, een fenomeen dat ‘muziekgeïnduceerde analgesie’ wordt genoemd. Een reeks aandoeningen met zowel acute als chronische pijn kan worden verlicht door muziektherapie. Het verlaagt de pijnbeleving van de patiënt, vermindert de behoefte aan pijnstillers en vermindert depressie. Volgens onderzoekers van het Pain Research Center van de Universiteit van Utah helpt muziek pijn te verlichten door emotionele reacties, cognitieve aandacht en sensorische banen te activeren die concurreren met de pijnbanen.
De pijnstillende effecten van muziek lijken zelfs de grenzen tussen soorten te overschrijden: in een studie ontdekten onderzoekers dat het afspelen van klassieke muziek voor honden die een huidoperatie ondergingen, de hoeveelheid verdoving die nodig was voor de ingreep verminderde.
Maar muziek biedt meer dan alleen een alternatief of aanvulling voor pijnstillers. Het helpt ook om angst voor de operatie en de behoefte aan kalmerende middelen te verminderen. Het kan misselijkheid en braken bij chemotherapiepatiënten tegengaan. En het kan de mobiliteit verbeteren bij gewonden of mensen die lijden aan een ziekte die de motorische controle beïnvloedt, zoals Parkinson. In een interview met Neurology Now in 2008 legde dr. Sacks uit:
“Na een verwonding verlies je de motorische patronen en kan je vergeten hoe je goed moet bewegen. Muziek, vooral het ritme van muziek, kan je weer op weg helpen. … Over het algemeen geldt dat wanneer iemand een aandoening aan de basale ganglia heeft, zoals Parkinson, en een laag dopaminegehalte, de bewegingen, spraak, gedachten en gevoelens zijn gestopt of een stotterende, sputterende kwaliteit hebben gekregen. Muziek kan dit reorganiseren en mensen een patroon, timing en ritme geven. Op deze manier beschouw ik muziek als een soort prothese voor het beschadigde deel van de hersenen.”
Een van de meest frappante voorbeelden van de helende kracht van muziek is de rol die muziek speelt bij het herstel van het spraakvermogen van patiënten die door een verwonding of ziekte niet meer kunnen praten. Normaal gesproken wordt het formuleren van spraak door de linkerkant van de hersenen verzorgd. Maar wanneer de gebieden die verantwoordelijk zijn voor spraak op de een of andere manier beschadigd raken, verliezen de hersenen hun ‘pad’ naar spraak. Dankzij neuroplasticiteit (het vermogen van de hersenen om zich aan te passen en te veranderen) is het echter mogelijk om alternatieve paden te ontwikkelen om spraak te herstellen. Een daarvan is muziek, die veel delen van de hersenen gebruikt, waaronder de rechterhersenhelft.
Dat is precies wat er gebeurde bij congreslid Gabby Giffords, die aan afasie (onvermogen om te spreken) leed nadat ze in 2011 door een huurmoordenaar in het hoofd was geschoten. Met de hulp van Meaghan Morrow, een muziektherapeut, kon Giffords haar hersenen trainen om een minder gebruikelijke taalroute te volgen door woorden te combineren met melodie en ritme.
Omdat muziek verschillende delen van de hersenen activeert, waaronder emotie en geheugen, gebruikte Giffords de onbeschadigde muzikale delen van haar hersenen om opnieuw verbinding te maken met het deel van de hersenen dat betrokken is bij spraak. Morrow vertelde ABC News dat dit soort muziektherapie te vergelijken is met een omleiding op de snelweg. “Je kan niet meer verdergaan op dat [taal]pad, [maar] je kan afslagen en omrijden, en zo komen waar je moet zijn”, zei ze.
Omdat muzikale ervaringen zo diep geworteld zijn in de menselijke geest, kunnen ze iemands geheugen en mentale vermogens die onherstelbaar verloren leken te zijn, weer tot leven wekken. Van dementiepatiënten is bekend dat ze uit een catatonische toestand kunnen komen wanneer hun favoriete liedjes worden gespeeld. Sommigen gaan daarna zelfs een gesprek aan over de muziek. Muziek heeft de kracht om diep in iemand door te dringen en een smeulend vuurtje om te zetten in een brandende vlam. Het kan spraak doen herleven. Het kan herinneringen doen herleven. Het kan vreugde terugbrengen.
In Shakespeares “The Merchant of Venice” zegt Lorenzo: “Doorboor het oor van je geliefde met de zoetste klanken en haal haar met muziek naar huis.” Dat is wat muziektherapie kan doen: mensen naar zichzelf terugbrengen.
Toen hem werd gevraagd waarom muziek zo’n diepe invloed heeft op mensen met dementie of andere hersenaandoeningen, gaf dr. Sacks een perfecte samenvatting van het mysterie van muziek en haar relatie met de geneeskunde:
“Dat is een groot mysterie. Muziek brengt geen informatie over in de gebruikelijke zin; het vertegenwoordigt niets in de buitenwereld, maar het kan iemand diep raken. Muziek heeft de kracht om elke emotie, elke stemming en elke gemoedstoestand op te roepen. Ik denk dat dit de reden is waarom het in elke cultuur voorkomt. Het spreekt mensen met dementie misschien op een diepere manier aan dan taal, en dit kan extra belangrijk zijn wanneer taal niet meer beschikbaar is.”
Gepubliceerd door The Epoch Times (29 december 2025): How Music Heals
