Dit is deel 11 in “Deugdzame geneeskunde”
Welke geneeskunde is veilig, effectief, gratis en vereist slechts een subtiele verschuiving in perspectief? We nodigen je uit om de verwaarloosde link tussen deugd en gezondheid te verkennen – ‘Deugdzame Geneeskunde.’
Onder de hoge plafonds van de Sixtijnse Kapel staan vreemden uit de hele wereld met hun gezicht omhoog gericht in eensgezinde verwondering. Sommigen huilen openlijk, terwijl anderen in stille verering staren. In deze heilige ruimte zijn mobiele telefoons verboden en schoonheid doordringt elke hoek. Als toeschouwers omhoog kijken, worden hun hersenen levendig geactiveerd terwijl hun lichamen in sereniteit wegglijden, een fenomeen dat neurowetenschappers en artsen blijft fascineren.
In een baanbrekend experiment uit 2004 werden deelnemers in hersenscanners geplaatst en kregen ze prachtige schilderijen te zien. Een specifiek hersengebied – de orbitofrontale cortex – lichtte onmiddellijk op. Dit specifieke neurale gebied, dat ook wel “het schoonheidscentrum” wordt genoemd, impliceert dat het waarderen van schoonheid is ingebakken in onze cognitieve architectuur. Bovendien herkennen onze hersenen schoonheid in milliseconden, lang voordat bewuste gedachten tijd hebben om zich te vormen. Deze onmiddellijke herkenning wijst erop dat we schoonheid gewoon herkennen als we het zien.
Hoewel iedereen persoonlijke esthetische voorkeuren heeft, is er één soort schoonheid die mensen universeel waarderen – een schoonheid die resoneert met de hersenen en onze gezondheid beïnvloedt.
De schoonheidsvergelijking
De kern van veel mooie dingen, zowel natuurlijke als door de mens gemaakte, wordt gevormd door een gemeenschappelijk thema: 1618. Dit getal staat bekend als de “gulden snede” en wordt al eeuwenlang de “goddelijke verhouding” genoemd.
De verhouding is alomtegenwoordig in de natuur, te zien in spiraalvormige schelpen, zonnebloempitten, sterrenstelsels en de verhoudingen van het menselijk gezicht. Traditionele kunstenaars, vooral tijdens de Renaissance, verwerkten de gulden snede vaak in hun werk.
Enzo Grossi, wetenschappelijk directeur van de Villa Santa Maria Foundation en voorstander van het gebruik van schoonheid in klinische omgevingen, zei dat als er al een universeel kenmerk van schoonheid is, het te vinden is in de gulden snede.
“Het is een onderliggend patroon dat bijdraagt aan de schoonheid en complexiteit van de natuurlijke wereld,” vertelde Grossi aan The Epoch Times. Onze ogen en hersenen houden van nature van vormen die deze verhouding volgen.
“Dit kan te maken hebben met het feit dat deze volgorde veel voorkomt in de natuur, waardoor het een bekend en geruststellend patroon is voor onze hersenen,” zei Grossi.
Meer nog dan cultureel zijn gulden verhoudingen wiskundig en cognitief gebaseerd. Neurowetenschappelijk onderzoek toont aan dat de hersenen vormen die gebaseerd zijn op de gulden snede soepeler en efficiënter verwerken dan andere verhoudingen. De opeenvolging is voorspelbaar en evenwichtig, symmetrisch en asymmetrisch, wat een gevoel van harmonie geeft en het makkelijker maakt voor het visuele systeem om te interpreteren. Deze vloeiendheid verhoogt op zijn beurt ons gevoel van plezier.
Onze voorliefde voor natuurlijke schoonheid heeft een goede reden.
“In de natuur groeien stammen en bomen, bladeren en bloemen allemaal symmetrisch, terwijl een misvormde maïskolf misschien niet veilig is om te eten,” zei Grossi. Hij suggereert dat mooie dingen aantrekkelijk zijn omdat ze ons kunnen helpen overleven.
Toch begint of eindigt schoonheid niet met nuttigheid. David Rothenberg, professor filosofie en muziek aan het New Jersey Institute of Technology en auteur van ‘Survival of the Beautiful’, wijst erop dat de natuur soms een onverwachte aantrekkingskracht heeft. De enorme, iriserende staart van een pauw biedt geen functioneel voordeel – het maakt vliegen zelfs moeilijker. Maar vrouwelijke pauwen geven er de voorkeur aan.
“Dieren hebben een natuurlijk esthetisch gevoel en ze waarderen schoonheid omwille van de schoonheid zelf,” vertelde Rothenberg aan The Epoch Times, waarbij hij opmerkte dat schoonheid een mysterieus onderdeel is van hoe het leven zich ontwikkelt.
Naast esthetiek heeft schoonheid ook een grote invloed op onze gezondheid.
Schoonheid en het lichaam
In 1984 voerde Roger Ulrich een baanbrekend experiment uit in een ziekenhuis in Pennsylvania. Het onderzoek is volgens Grossi een sterk bewijs van hoe natuurlijke schoonheid kan genezen.
In het experiment bestudeerde Ulrich het herstel van 46 patiënten die dezelfde galblaasoperatie hadden ondergaan. De patiënten waren identiek in de meeste factoren – leeftijd, gewicht, gezondheidstoestand en zelfs de verdieping van het ziekenhuis. Het enige grote verschil was dat de helft van de patiënten tijdens hun herstel uitkeek op een aantal bomen voor hun raam, terwijl de andere helft uitkeek op een bruine bakstenen muur.
Patiënten met uitzicht op de natuur herstelden sneller en lagen gemiddeld bijna een dag korter in het ziekenhuis. Ze hadden beduidend minder pijnmedicatie nodig, hadden minder kleine complicaties zoals hoofdpijn of misselijkheid en hadden minder negatieve opmerkingen in de verpleegkundige aantekeningen.
Het onderzoek opende de deur naar decennia van onderzoek dat een verband legt tussen natuurlijke schoonheid en gezondheidsvoordelen. Meta-analyses tonen nu aan dat blootstelling aan de natuur – zelfs iets simpels als een groen uitzicht of een wandeling van 20 minuten in een park – stress kan verlagen en de immuunfunctie, diabetes type 2 en hartaandoeningen kan verbeteren.
Toch is de natuur lang niet de enige bron van therapeutische schoonheid. Grote kunstwerken kunnen soortgelijke effecten hebben, sommige meer dan andere.
Eric Bess, een kunstenaar met een doctoraat in de schone kunsten, vertelde aan The Epoch Times dat hoewel kunstenaars vaak een aspect van universele schoonheid proberen uit te drukken, klassieke kunstenaars dat het beste doen.
Wanneer mensen klassieke schilderijen zien, ervaren ze een reactie in twee fasen: een onmiddellijke emotionele reactie gevolgd door een diepere, meer blijvende reflectie die gebonden is aan persoonlijke herinneringen en culturele associaties.
Waarom raakt klassieke kunst zo’n gevoelige snaar? Eén antwoord ligt in voorspelbaarheid – met een twist. De hersenen voelen zich aangetrokken tot patronen die ze gemakkelijk kunnen verwerken, zoals de gulden snede, maar ze verlangen ook naar een zekere mate van vernieuwing om betrokken te blijven. De harmonie van structuur en kleur van klassieke werken, plus een unieke expressie, voldoen aan beide verlangens. Kunst die te ver afwijkt van bekende structuren kan kijkers koud of verward achterlaten, aldus Bess.
Om het fysiologische verschil tussen klassieke en moderne kunststimulatie te testen, wezen onderzoekers in een studie uit 2018, gepubliceerd in Arts & Health, 77 studenten willekeurig toe om een van de drie gebieden binnen de National Gallery of Modern and Contemporary Art in Rome te bezoeken:
- Galerijen voor figuratieve kunst: Landschappen, portretten en natuurgetrouwe scenes
- Galerijen voor moderne kunst: Abstracte, expressionistische en hedendaagse kunstinstallaties
- Museumkantoren: Controleconditie
Voor en na het bezoek werden de bloeddruk en hartslag van de deelnemers gemeten.
De resultaten waren veelzeggend. Meer dan de helft van de mensen in de figuratieve kunstgroep ervoeren een significante daling van de systolische bloeddruk. De mensen die moderne kunst of kantoorruimte zagen, vertoonden geen statistisch significante verandering.
Interessant genoeg oordeelden de deelnemers even positief over zowel figuratieve als abstracte kunststijlen, terwijl de tevredenheid over het kantoorbezoek significant lager was. Deze beoordeling geeft aan dat het kalmerende effect van figuratieve kunst niet alleen te danken was aan meer plezier. Er lijkt iets unieks te zijn aan representatieve kunst dat onze fysiologie beïnvloedt, zelfs als we ons daar niet bewust van zijn.
De onderzoekers merkten op dat figuratieve kunst vooral rustgevend zou kunnen zijn vanwege de grotere begrijpelijkheid en de neiging om positieve emoties te stimuleren, vergeleken met de meer uitdagende en soms provocerende aard van moderne kunst. Ze suggereerden zelfs dat museumbezoek een aanvulling zou kunnen zijn op medische therapieën voor stress gerelateerde gezondheidsproblemen, zoals hartaandoeningen.
Bovendien is de waardering van schoonheid niet beperkt tot de ogen.
Ook mooie muziek is helend, verlaagt het cortisolniveau en verhoogt de immuniteit. Terwijl klassieke muziek consequent angst en stress vermindert, verhoogt andere muziek, zoals heavy metal, spanning en vijandigheid. Een groot deel van de harmonie van de westerse muziek – te vinden in bijvoorbeeld de pianosonates van Mozart – is gebaseerd op de gulden snede.
Zelfs droevige schoonheid – van melancholische muziek tot tragische kunst – kan positieve effecten teweegbrengen. Deze ervaringen zetten de empathie-circuits van de hersenen in werking en ondersteunen emotieregulatie, wat neerkomt op catharsis – het loslaten van emoties door middel van kunst.
Bess dacht hierover na terwijl hij naar de klassieke Chinese dansvoorstellingen van Shen Yun Performing Art keek. Over scènes waarin Falun Dafa-beoefenaars worden afgebeeld die worden vervolgd vanwege hun geloof, zei hij: “Je voelt verdriet voor wat er met een mens gebeurt, maar je ontwikkelt ook compassie voor zijn doorzettingsvermogen.”
Schoonheid, in deze zin, gaat niet altijd over plezier – soms gaat het over zingeving.
De ultieme manifestatie van schoonheid
“Schoonheid is op de een of andere manier onuitsprekelijk,” zei Rothenberg.
Onuitsprekelijkheid kan de reden zijn waarom schoonheid vaak ontzag oproept – het gevoel in de aanwezigheid te zijn van iets groots, subliems en onbegrijpelijks.
Mensen beschrijven ontzag meestal als reactie op natuurwonderen of meesterwerken uit de kunst. Maar toen psycholoog Dacher Keltner en zijn collega’s mensen over de hele wereld vroegen wat hen het vaakst ontzag inboezemt, was het belangrijkste antwoord niet natuur of kunst, maar morele schoonheid.
Van de duizenden reacties was de meest genoemde bron van ontzag het getuige zijn van uitzonderlijke deugdzaamheid – moed, vriendelijkheid, veerkracht en onbaatzuchtigheid.
James H. Smith, ontwerper en professor architectuur aan het Fei Tian College, zei dat er een inherent verband bestaat tussen morele goedheid en schoonheid.
“De essentie van schoonheid is deugd,” vertelde hij aan The Epoch Times. “Als iemands karakter neigt naar onbaatzuchtigheid, vriendelijkheid en tolerantie, dan is dat de zuiverheid van een persoon.”
Filosofen hebben hier duizenden jaren over nagedacht. Verwijzend naar Plotinus, de vader van het Neoplatonisme, zei Bess: “Schoonheid is het masker dat goedheid draagt.”
Als kunstenaar, professor filosofie en columnist beeldende kunst voor The Epoch Times baseert Bess zich op het idee dat “schoonheid iets goddelijks is, en dat het iets is dat door een goddelijke bron aan mensen wordt gegeven.” Hij zei dat om ware schoonheid waar te nemen en te belichamen in iemands kunst en dagelijks leven, men eerst de ziel moet zuiveren.
Hoewel deze visie filosofisch van aard is, wordt ze nu ondersteund door de hedendaagse neurowetenschap.
Een experiment gepubliceerd in het tijdschrift Social Cognitive and Affective Neuroscience liet deelnemers kijken naar twee soorten afbeeldingen: afbeeldingen van mooie gezichten en afbeeldingen van morele daden, zoals een kind dat een gewonde duif beschermt met zijn eigen jas.
De onderzoekers hebben vervolgens de hersenactiviteit gemeten via functionele magnetische resonantiebeeldvorming.
Beide groepen vertoonden activering van de orbitofrontale cortex, het “schoonheidscentrum” van de hersenen. Terwijl fysieke schoonheid de fundamentele beloningsroutes activeerde, activeerde morele schoonheid een breder netwerk van gebieden die betrokken zijn bij sociaal begrip en empathie. Met andere woorden, zei Grossi, “deze vorm van schoonheid – goedheid zonder beloning – heeft dezelfde effecten op onze hersenen,” maar dan op een dieper, uitgebreider niveau.
Het doordringen van je DNA
Een artikel uit 2024 stelde voor dat interactie met schoonheid het lichaam zelfs op moleculair niveau zou kunnen beïnvloeden.
De auteurs veronderstelden dat blootstelling aan mooie dingen, zoals kunst of muziek, DNA-methylering zou kunnen veranderen, een biochemisch proces dat genactiviteit helpt reguleren.
Hoewel het idee speculatief blijft, zijn schoonheid en DNA op een bepaald niveau nauwe broers en zussen. Een volledige cyclus van de dubbele helix van DNA is 34 angstroms lang en 21 angstroms breed. Deze getallen, 34 en 21, vormen de Fibonacci-reeks, hetzelfde getallenpatroon als de gulden snede. Wanneer deze wordt uitgezet, komt de verhouding van de afmetingen van DNA – 1619 – opvallend dicht in de buurt van 1618, de gulden snede.
Toeval of niet, het is een poëtische herinnering dat schoonheid, symmetrie en proportie verweven kunnen zijn in het leven zelf – zelfs in de molecuul die ons maakt tot wie we zijn.
Ontdek het mooie
De Sixtijnse Kapel is slechts één vorm van schoonheid die universeel wordt bewonderd en elk jaar kijken miljoenen bezoekers vol ontzag omhoog naar de hoge plafonds. Nadenkend over zijn eigen ervaring in de kapel zei Bess: “Die grootsheid is gewoon overweldigend voor mensen.”
Dit soort ontzagwekkende ontmoetingen kunnen zeldzaam zijn en het kan moeite kosten om ze te vinden, volgens Anjan Chatterjee, directeur van het Penn Center for Neuroaesthetics. Hij merkte op dat alledaagse schoonheid vaak verborgen is in het volle zicht, maar om het te vinden moet je het kalmer aan doen en de drukte van je geest tot rust brengen. We moeten “verschuiven van een transactionele manier van zijn naar een manier die ons in staat stelt aanwezig te zijn in het moment,” vertelde hij aan The Epoch Times.
Als iets je aantrekt – bloemen, kleuren, patronen of geluiden – pauzeer dan even en houd je aandacht erbij. Schoonheid schreeuwt vaak niet – het is verfijnder en openbaart zich vaak in stilte.
Ga bewust op zoek naar het mooie. Uit een onderzoek gepubliceerd in The Journal of Environmental Psychology bleek dat voor mensen die hun omgeving bewust waarderen, tijd in de natuur de levenstevredenheid met wel 25 procent kan verhogen. Voor mensen die dat niet doen – zij die wandelen zonder zich te verwonderen – zijn de voordelen vrijwel te verwaarlozen.
Desondanks kan de manifestatie van schoonheid – natuurlijk of artistiek, groots of stil – het binnenste van mensen verheffen en hen herinneren aan iets hogers.
Grossi zei dat Plato meer dan 2000 jaar geleden in zijn ‘Phaedrus’ de rol van schoonheid verwoordde. Plato schreef dat wanneer we hier beneden schoonheid zien – in de natuur of in een menselijke creatie – dit ons herinnert aan iets daarbuiten en onze blik naar boven richt. “Op die momenten,” zei Grossi, “lijkt het alsof we vleugels aantrekken om hoger te vliegen.”
Origineel gepubliceerd op The Epoch Times (3 mei 2025): Your Brain Craves Beauty, Here’s Why
