Epictetus, een Griekse stoïcijnse filosoof die in het begin van de tweede eeuw populair was, zei dat het belangrijkste in het leven is om te weten wat je zelf kunt beïnvloeden en wat niet.
“Externe dingen kan ik niet veranderen, maar mijn wil kan ik wel veranderen”, zei de beroemde stoïcijn volgens een reeks lessen die zijn leerling Arrian heeft verzameld en die bekend staan als “De gesprekken”. “Waar moet ik het goede en het slechte zoeken? Vanbinnen, in de dingen die van mij zijn.”
De stoïcijnse filosofie moedigt aan om op je verstand en logica te vertrouwen om te bepalen wat goed of deugdzaam is. Het vraagt haar volgelingen om niet alleen zo’n beslissing te nemen, maar er ook naar te handelen.
Stoïcijnse ideeën hebben een grote invloed gehad op de westerse cultuur, onder andere op het gebied van filosofie, literatuur, ethiek en zelfs wiskunde, en veel van de lessen zijn ook vandaag nog populair.
Het woord ‘stoïcijns’ komt van het Griekse woord ‘Stoa Poikile’, of ‘geschilderde portiek’, wat verwijst naar een zuilengalerij versierd met muurschilderingen die beroemde veldslagen uitbeelden in het centrale openbare centrum van het oude Athene. Langs deze versierde zuilengalerij wandelde Zeno van Citium, grondlegger van het stoïcisme, samen met zijn leerlingen en onderwees hij hen de grondbeginselen van zijn filosofie.
Zeno werd geboren in een koopmansfamilie tijdens het bewind van Alexander de Grote en nam aanvankelijk het beroep van zijn vader over. Nadat hij echter een schipbreuk had overleefd, ging hij naar Athene, waar hij de leer van Socrates ontdekte en besloot zich aan de filosofie te wijden.
Na bij verschillende bekende Atheense filosofen te hebben gestudeerd, begon Zeno zijn eigen school. Hij gaf bijna 40 jaar lang regelmatig les op de openbare markt, tot aan zijn dood rond 262 v.Chr. En zijn ideeën vormden de basis van wat bekend werd als het stoïcisme.
Hoewel de meeste geschriften van Zeno en de andere vroege stoïcijnse filosofen niet bewaard zijn gebleven, hadden hun ideeën een grote invloed op het filosofische gedachtegoed van die tijd, zowel in Athene als daarbuiten.
Ze werden vooral populair in de vroege periode van het Romeinse Rijk, waar stoïcijnse ideeën vaak deel uitmaakten van het onderwijsprogramma. Ze werden omarmd door bekende staatslieden zoals Cicero en Seneca, en zelfs door keizer Marcus Aurelius.
Zeno en andere vroege stoïcijnen waren ongetwijfeld beïnvloed door Socrates, en de stoïcijnse filosofie deelt bepaalde basisideeën met andere filosofen in de socratische traditie.
De vier belangrijkste deugden die door de stoïcijnen werden onderwezen – voorzichtigheid, standvastigheid, matigheid en rechtvaardigheid – kwamen ook aan bod in de geschriften van zowel Plato als Aristoteles. Stoïcijnen beschouwden deze deugden als de hoogste deugden, waarvan alle andere deugden afhankelijk zijn.
Voorzichtigheid
“Het is niet het ongeluk dat deze persoon van streek maakt”, zei Epictetus volgens een korte handleiding met praktische stoïcijnse ideeën, samengesteld door Arrianus, bekend als ‘Enchiridion’. “[Het] is het oordeel dat hij erover velt.”
Voorzichtigheid komt van het Latijnse woord “prudentia”, wat voorzichtigheid of scherpzinnigheid betekent. Het wordt door stoïcijnen beschreven als het vermogen om je gedachten en handelingen te beheersen door gebruik te maken van je verstand.
Stoïcijnen leerden dat ieder individu het vermogen heeft om te denken en te handelen in overeenstemming met de goddelijke rede van het universum door gebruik te maken van het deel van het verstand dat in zijn of haar eigen geest aanwezig is. Door het intellect toe te passen op de indrukken die door het universum worden gecreëerd, kan men logische oordelen vellen over wat goed of deugdzaam is en wat niet.
Een van de belangrijkste thema’s van de stoïcijnse filosofie is het onderscheid tussen externe factoren die men niet kan beïnvloeden en interne factoren die men wel kan beïnvloeden. Hoewel veel dingen die in de wereld gebeuren buiten onze controle liggen, kunnen we wel onze gedachten, handelingen en reacties beïnvloeden.
Standvastigheid
De Romeinse staatsman Seneca, die zijn dood onder het bevel van de Romeinse keizer Nero met stoïcijnse kalmte tegemoet trad, schreef in een van zijn brieven: “Wie heeft leren sterven, heeft het lijden afgeleerd; hij staat boven elke externe macht, of in ieder geval buiten die macht. Wat hebben gevangenissen, ketenen en tralies hem nog te bieden?”
Standvastigheid verwijst niet alleen naar geduld en doorzettingsvermogen, maar ook naar moed en heldhaftigheid. Stoïcijnen wezen op het belang van verdraagzaamheid, van het kalm verdragen van de dingen in het leven die pijn en lijden veroorzaken, en van het accepteren van die dingen als onderdeel van de wereld waarin we leven.
Lijden is een onvermijdelijk onderdeel van het menselijk bestaan. Hoewel we het niet kunnen stoppen of voorkomen, kunnen we wel bepalen hoe we erop reageren. Het met gezond verstand beschouwen en het op een waardige manier dragen is wijsheid.
Maar niet alleen lijden moet met moed worden getrotseerd, ook angst. Of het nu gaat om angst voor strijd, verlies, armoede of zelfs de dood, stoïcijnen geloven dat het met gezond verstand moet worden bedwongen en met moed moet worden getrotseerd.
Volgens zijn leerling Arrianus in ‘Enchiridion’ zei Epictetus: “Ik moet sterven. Als het nu is, ben ik klaar om te sterven. Als het na verloop van tijd is, eet ik nu omdat het etenstijd is; daarna zal ik sterven. Hoe? Als een man die afstand doet van wat aan een ander toebehoort.”
Een ander thema dat vaak terugkomt in stoïcijnse geschriften is dat van handelen in overeenstemming met je overtuigingen. Het is niet genoeg om alleen maar wijsheid te verwerven; je moet ook handelen op een manier die in overeenstemming is met de wijsheid die je hebt verworven. Dit geldt vooral wanneer die acties problemen, veroordeling of zelfs de dood kunnen veroorzaken, omdat een schending van je geweten erger is dan al die dingen.
Matigheid
Matigheid betekent zelfbeheersing of zichzelf in de hand houden. Het werd door stoïcijnen vaak gebruikt om te verwijzen naar het zich wapenen tegen zowel het toegeven aan plezier als het vermijden van pijn.
De vroege stoïcijnse filosoof Chrysippus beschreef passie, of sterke emoties, als een misleidende kracht die voortkomt uit een gebrek aan redeneervermogen. In zijn verhandeling “Over passies” identificeerde Chrysippus de vier belangrijkste passies waartegen men zich moet wapenen: verdriet, plezier, angst en verlangen.
Hij verwees naar verdriet en plezier als emoties van het heden, terwijl hij angst en verlangen identificeerde als emoties die op de toekomst zijn gericht. In alle gevallen vond hij dat deze emoties door het verstand in toom moesten worden gehouden wanneer ze in iemands gedachten opkwamen.
Stoïcijnen geloofden niet in het nastreven van plezier, rijkdom, roem of status. Ze adviseerden ook niet om ontberingen te vermijden of moeilijke, onaangename of ongemakkelijke taken uit de weg te gaan. Ze geloofden in het gebruik van het verstand om te bepalen wat juist is, en in het handelen naar die beslissing, ongeacht welke emoties er ook mogen opkomen.
Rechtvaardigheid
Cicero, die uitvoerig schreef over stoïcijnse ideeën in “Over plichten”, beschouwde rechtvaardigheid als “de kroon op de deugden” en zag het als de belangrijkste taak om “te voorkomen dat de ene mens de andere kwaad doet”.
Hij zei dat rechtvaardigheid de gemeenschappelijke band vormt van de menselijke samenleving en van een deugdzame leefgemeenschap. De stoïcijnse deugd van rechtvaardigheid is gebaseerd op handelen in overeenstemming met het hoogste goed.
Met andere woorden, rechtvaardigheid dwingt iedereen om zijn of haar plichten gewetensvol te vervullen en vereist dat men doet wat het beste is voor de gemeenschap waarin men leeft. Rechtvaardig denken en handelen betekent je plichten jegens je medemens vervullen, wat die ook mogen zijn.
Gerechtigheid is voor de stoïcijnen dus geen extern systeem van straf en beloning, maar eerder een manier van denken en handelen.
“Noch de senaat, noch het volk kan ons toestemming geven om deze universele wet van gerechtigheid niet te gehoorzamen”, schreef Cicero in “Verhandeling over het welzijn van de staat” (De retsorica). “Er is geen andere uiteenzetter en vertolker nodig dan ons eigen geweten.”
Blijvende waarde van stoïcijnse deugden
Deze vier hoofddeugden van het stoïcisme – voorzichtigheid, standvastigheid, matigheid en rechtvaardigheid – zijn onderling afhankelijk.
Moed zonder bedachtzaamheid of matigheid, of voor puur egoïstische doeleinden, is geen echte moed, en wijsheid heeft ook geen waarde zonder de standvastigheid om ernaar te handelen. En natuurlijk zijn matigheid, bedachtzaamheid en standvastigheid allemaal noodzakelijke componenten om te handelen in dienst van het hoogste goed, namelijk rechtvaardigheid.
De deugden van het stoïcisme bieden nog steeds houvast aan mensen in de moderne samenleving. Het feit dat deze oude filosofie door de eeuwen heen stand heeft gehouden en mensen over de hele wereld blijft inspireren, bewijst haar intrinsieke waarde.
“Het ware geluk in het leven is vrij zijn van verstoringen, onze plichten jegens God en de mens begrijpen, [en] genieten van het heden zonder angstig afhankelijk te zijn van de toekomst”, schreef Seneca in “Seneca’s Morals of a Happy Life, Benefits, Anger and Clemency.”
“Wees tevreden met wat we hebben, want dat is meer dan genoeg; wie dat is, heeft niets te wensen,” vervolgde hij. “De grote zegeningen van de mensheid liggen in ons en binnen ons bereik.”
Gepubliceerd door The Epoch Times (10 december 2025): The stoic’s guide to life: Ancient wisdom for modern struggles
