Ondanks dat ze aanzienlijke percentages van de stemmen behalen, worden populistische partijen in heel Europa steeds vaker uit coalities geweerd door politieke tegenstanders die hen als extremistisch beschouwen.
Voorstanders van deze tactiek, die bekendstaat als een ‘cordon sanitaire’ of ‘firewall’, zeggen dat het geen aanval op de democratie is, maar juist een verdediging ervan. Maar een oorlogsexpert zei dat deze tactiek alleen maar woede bij de kiezers zal opwekken en dat er met deze strategie “geen potentieel is voor vreedzame politieke verandering”.
Coalities zijn een essentieel onderdeel van het politieke leven in veel Europese landen.
Maar de cordon sanitaire, een maatregel die normaal gesproken bedoeld is om marginale uitschieters buiten de deur te houden, wordt nu gebruikt om partijen uit te sluiten die een meerderheid van de stemmen behalen.
Het gaat onder meer om Alternative für Deutschland (AfD), Rassemblement National in Frankrijk, de Vrijheidspartij in Oostenrijk, Vox in Spanje, de Partij voor de Vrijheid in Nederland en Vlaams Belang in België.
Ze ontkennen allemaal dat ze “extreemrechts” zijn, zoals ze vaak worden bestempeld door de media, tegenstanders of academici, maar hun politieke tegenstanders beschouwen hen als onaanvaardbaar en hebben coalities gevormd met de belofte hen uit de regering te weren.
AfD
AfD, een partij die tegen massale immigratie is en bij de nationale parlementsverkiezingen in Duitsland met bijna 21 procent van de stemmen op de tweede plaats eindigde, is onlangs alle toegewezen commissievoorzitterschappen en vicevoorzitterschappen geweigerd.
De partij is in een juridische strijd met de staat verwikkeld om te voorkomen dat ze door de Duitse binnenlandse inlichtingendienst als een “extremistische” rechtse beweging wordt bestempeld.
Het beleid van de AfD omvat onder meer krachtige steun voor het traditionele huwelijk tussen man en vrouw en het kerngezin. Daarnaast streeft de partij naar het behoud van de nationale onafhankelijkheid tegenover de toenemende macht van de Europese Unie, het behoud van de Duitse cultuur te midden van de “Europese integratie” en islamisering, en grensbeveiliging, met inbegrip van de uitzetting van illegale immigranten.
Dit beleid lijkt de populariteit van de partij in de peilingen niet te hebben aangetast. Volgens een recente INSA-enquête staat de AfD op 24,5 procent, vlak achter de CDU met 26 procent.
Een soortgelijk patroon is te zien in andere landen.
Begin juni viel de Nederlandse regering na een verklaring van PVV-leider Geert Wilders dat zijn partij uit de regeringscoalitie zou stappen.
Wilders vroeg de coalitiepartners om een plan te ondertekenen om illegale immigratie terug te dringen, onder meer door het leger in te zetten om de Nederlandse grenzen te bewaken, alle illegale immigranten te weigeren, Syrische vluchtelingen terug te sturen naar hun land en asielcentra te sluiten.
Hij zei toen dat als het immigratiebeleid van het land niet zou worden aangescherpt, de PVV “uit het kabinet zou stappen”. Hij maakte zijn dreigement waar.
In Oostenrijk vormden conservatieven, sociaaldemocraten en liberalen in maart een coalitie om te voorkomen dat de anti-immigratie- en eurosceptische Vrijheidspartij aan de macht zou komen. Dit ondanks het feit dat deze partij in september 2024 met 29 procent van de stemmen de verkiezingen had gewonnen.
De partij werd in 1956 opgericht door Anton Reinthaller, een voormalig SS-officier en lid van de Rijksdag.
De Franse president Emmanuel Macron riep op 9 juni 2024 verrassend vervroegde parlementsverkiezingen uit, nadat zijn centrumpartij Renaissance slecht had gepresteerd bij de Europese Parlementsverkiezingen. De populistische en nationalistische partij Rassemblement National (RN) had daarentegen zeer goed gescoord.
Maar RN heeft zijn aandeel in de kiezers voor de Franse presidentsverkiezingen, die gepland staan voor april 2027, vergroot en staat momenteel op 35 procent in de peilingen.
In 2023 riep de socialistische Spaanse premier Pedro Sánchez vervroegde nationale verkiezingen uit nadat zijn partij bij de lokale verkiezingen was verslagen door de conservatieve Volkspartij (Partido Popular, PP) en de nationalistische Vox.
Sánchez wist aan de macht te blijven, maar pas na maandenlang gekibbel met regionale partijen en een controversiële machtsdeal met Catalaanse separatisten.
Vox, opgericht in 2013, is nu de derde grootste kracht in het Spaanse parlement.
‘We werden buitengesloten’
Richard Schenk, onderzoeker bij MCC Brussels, verklaarde tegenover The Epoch Times dat het buitensluiten van de AfD “bepaalde gevolgen” zal hebben.
“De AfD kan nu terecht zeggen: ‘Wij zijn buitengesloten van de beslissingen die tot deze chaos hebben geleid. Jullie hebben ons buitengesloten. Wij wilden meedoen, voorstellen doen, verantwoordelijkheid nemen, maar jullie hebben ons buitengesloten. Dus wij hebben echt niets te maken met de puinhoop die er nu is’,” aldus Schenk.
“Op de lange termijn maakt dit de AfD machtiger dan welke commissievoorzitters dan ook.”
In het Europees Parlement hebben de Groenen en de liberale Renew Europe-fracties zich aangesloten bij de pro-Europese EVP, European People’s Party (Europese Volkspartij) om het cordon sanitaire te handhaven.
Leden van Patriots for Europe, waaronder de partijen van Marine Le Pen in Frankrijk en Viktor Orbán in Hongarije en de ESN (Europe of Sovereign Nations), waarin de AfD een leidende rol speelt, werden volgens het tijdschrift The Parliament in 2024 buitenspel gezet zonder belangrijke commissieposten te verkrijgen.
‘Militante democratie’
Sommige analisten zeggen dat de cordon sanitaire geworteld is in de ingebouwde waarborgen van de democratie.
De denktank German Marshall Fund verklaarde in een rapport uit 2024 dat het van mening is dat het mainstreamen van dergelijke “extreemrechtse partijen tot legitimiteit zal leiden en voorheen marginale of onaanvaardbare beleidsstandpunten, waaronder standpunten die in strijd zijn met Europese waarden, zal normaliseren”.
David Ucko, een niet-residentmedewerker van het Global and National Security Institute (GNSI) aan de Universiteit van Zuid-Florida, vertelde The Epoch Times dat het een jarenlange traditie is om binnen democratische instellingen “bepaalde spelregels vast te stellen”.
“Als je je niet aan [de regels] houdt, mag je het spel niet spelen,” zei hij.
“Wat je ziet met de verschillende inspanningen, soms ‘militante democratie’ genoemd, is gewoon een poging van de staat – zij het via de zittende regering – om ervoor te zorgen dat de constitutionele regels van de democratie worden nageleefd.”
Hij zei dat de beoogde partij “links of rechts” kan zijn, maar als ze de spelregels niet naleven, dan “schenden ze de grondwettelijke vereisten om als democratische kandidaat te kunnen optreden”.
“Het idee om een partij uit te sluiten of te sanctioneren vanwege waarden, uitspraken of acties die in strijd zijn met de constitutionele opzet van dat democratische systeem is niet ongekend en naar mijn mening ook niet inherent verkeerd,” zei hij.
‘Geen potentieel voor vreedzame politieke verandering’
Anderen zeggen dat een dergelijke riskante tactiek een verschuiving naar confrontatie zou kunnen aanmoedigen.
David Betz, hoogleraar oorlog in de moderne wereld aan het Department of War Studies van King’s College London, heeft het idee besproken dat krachten het Westen naar een burgeroorlog drijven.
“Ik ga niet zeggen dat het daartoe leidt; ik zou zeggen dat het deel uitmaakt van het totaalbeeld,” zei hij tegen The Epoch Times.
Betz zei dat regeringen “andere politieke stemmen buitensluiten”.
“We bedrijven geen natuurlijke politiek meer, en het enige wat dat doet is mensen ervan overtuigen dat het systeem zelf onrechtvaardig is en dat er geen potentieel is voor vreedzame politieke verandering,” zei hij.
Betz heeft in zijn werk opgemerkt dat ongeveer 75 procent van de burgerconflicten na de Koude Oorlog zijn uitgevochten door etnische facties en dat immigratie een belangrijk twistpunt is voor populistische partijen.
“Die twee zaken zijn nauw met elkaar verbonden,” aldus Betz.
“Dit zijn bewegingen die bijna volledig worden aangewakkerd door het gevoel van gefrustreerd nationalisme, in wezen gefrustreerd patriottisme, van de mensen.
”Het zijn bewegingen die worden aangewakkerd door het gevoel dat ze in hun eigen land ontheemd zijn, maar tegelijkertijd ook verraden zijn door hun eigen politieke elite. Je hebt dus tegelijkertijd te maken met een etnisch conflict en een conservatieve opstand of een nationalistische opstand.”
Demetrius Floudas, voormalig beleids- en geopolitiek adviseur van besluitvormers op kabinetsniveau voor verschillende regeringen, waaronder het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken, waarschuwde voor een mogelijke terugslag.
Floudas vertelde The Epoch Times per e-mail dat “politieke uitsluiting in het verleden vaak heeft geleid tot toenemende radicalisering en soms tot een stijging in populariteit van de uitgesloten partijen. Bovendien kunnen dergelijke tactieken averechts werken door het vertrouwen van het publiek in democratische systemen te ondermijnen.”
Guy Birchall heeft bijgedragen aan dit verslag.
Gepubliceerd door The Epoch Times (14 juni 2025): Europe’s Populist Parties Keep Gaining Ground but Cannot Get Into Power
