Op 8 april 1994 werd het gerestaureerde plafond van de Sixtijnse Kapel onthuld na meer dan 12 jaar van nauwgezet werk. Restaurateurs verwijderden lagen van eeuwenoude kaarsrook, was, stof en verkleurde vernis, waardoor Michelangelo’s iconische Genesis-taferelen in een heel nieuw licht kwamen te staan. Wat kijkers kenden als gedempte, sombere kleuren en zware schaduwen maakte plaats voor een veel kleurrijker en minder ‘gebeeldhouwd’ fresco. De reacties waren logischerwijs gemengd: van blijde verrassing over de heldere kleuren tot academische verontwaardiging over het verlies van dimensionaliteit.
Sommigen vroegen zich af of de helderdere look echt de bedoeling van Michelangelo was, of dat de restauratie misschien kleine details had weggevaagd.
Verborgen geheimen in het plafond
Het debat zette vraagtekens bij de heersende opvattingen over het geliefde genie. Toen Michelangelo Buonarroti in 1564 stierf, werd hij gezien als een genie, maar ook als arrogant en getormenteerd. Het donkere en sombere plafond van de kapel had eeuwenlang het beeld van een grimmige en sombere kunstenaar versterkt. Toch had hij bij zijn dood in 1564 een fortuin vergaard dat vandaag de dag meer dan 50 miljoen dollar waard zou zijn.
Wat was dan zijn visie geweest van 1508 tot 1512 tijdens het zenuwslopende proces van het schilderen van het gewelfde plafond?
In tegenstelling tot wat veel mensen denken, heeft hij die jaren niet liggend doorgebracht, maar staand op een soort steiger, met zijn nek zo ver uitgestrekt dat die helemaal opgezwollen raakte en met verf die op zijn gezicht druppelde – en dat terwijl paus Julius II hem continu onder druk zette om snel klaar te zijn.
Na het eerste jaar was hij nog steeds niet betaald. Aanvankelijk weigerde hij de opdracht en stelde hij voor om deze aan Rafaël te geven, omdat hij vond dat “schilderen niet zijn beroep was”. Maar Julius had Michelangelo’s talent gezien in zijn sculpturen – de Pietà (1500) en David (1504) – en stond erop dat hij en niemand anders de opdracht zou uitvoeren.
Om te beoordelen welke aspecten van Michelangelo’s vaardigheden en prioriteiten als schilder voor en na de restauratie aanwezig waren, moeten we zowel de meest fundamentele basis van zijn artistieke ontwikkeling beschouwen als de maatstaven voor schilderkunst die door zijn rivaliserende meesters werden gehanteerd.
Aders van marmer
Michelangelo grapte ooit dat hij was grootgebracht met moedermelk en steenstof. Omdat zijn moeder niet in goede gezondheid verkeerde en vroeg stierf, bracht hij een groot deel van zijn jeugd door bij zijn min en haar man, een steenhouwer. Hoewel hij een jaar in de leer was bij de schilder Domenico Ghirlandaio, was dat het enige officiële onderwijs dat hij kreeg, en later ontkende hij dat hij dat had gehad. Hij bracht het grootste deel van zijn tienerjaren door met een opleiding tot beeldhouwer en ondertekende zijn werk gedurende een groot deel van zijn leven met Michelangelo, “scultore”.
Toen hij de opdracht kreeg om de Sixtijnse Kapel te schilderen, had hij nog nooit een fresco gemaakt en moest hij eerst leren hoe je nat pleisterwerk aanbrengt.
Vanuit deze wankele basis ontstond een van de beroemdste meesterwerken uit de geschiedenis. Toch hadden Michelangelo’s tijdgenoten een aantal gelijkaardige opmerkingen over zijn gebrek aan ervaring en de manier waarop hij daarmee omging. Hoewel veel 19e-eeuwse geleerden hem later zouden prijzen als een meester-colorist, was er in Michelangelo’s tijd niemand die die bewering ondersteunde. Zijn beheersing van licht, schaduw en vervorming – waardoor hij diepte en perspectief rond zijn figuren creëerde – werd niet betwist, maar zijn gebruik van kleur, of het gebrek daaraan, werd vaak opgemerkt.
Michelangelo verwierp wat hij zelf beschreef als een kunstmatig, sentimenteel kleurgebruik van zijn collega’s en noemde olieverfschilderkunst verwijfd en iets voor luie mannen. Deze opmerking sluit mooi aan bij Leonardo da Vinci’s opmerkingen over beeldhouwen als grof, rommelig en inferieur aan schilderen.
Michelangelo’s perfectionisme kwam net zo goed naar voren in zijn schilderijen als in zijn beeldhouwwerken, wat je kunt zien aan zijn aandacht voor anatomische details en driedimensionale diepte en beweging. Hij zei vaak dat het nastreven van perfectie in de kunst een soort goddelijke roeping was en sloofde zich bij elk project tot het uiterste uit om de schoonheid van het menselijk lichaam vast te leggen met eerder rauwe authenticiteit dan esthetische verfraaiing.
Als je omhoog kijkt naar de 300 imposante figuren verspreid over het plafond van de kapel, is het niet moeilijk om de beeldhouwer achter het schilderij te zien.
Vol vertrouwen of onder dwang?
Ondanks dat Michelangelo niet veel ervaring had en eerst niet echt zin had om de opdracht aan te nemen, waren de complexiteit en diversiteit van het ontwerp van het schilderij helemaal zijn keuze. Hij liet het eerste voorstel van paus Julius II voor een simpele scène met de twaalf discipelen links liggen en later verwierp en overschilderde hij ook veel van het werk dat zijn assistenten hadden gedaan. Michelangelo nam geen genoegen met half werk. Door de extra uitdaging van het droogproces van het fresco moest hij de basislagen van elk deel snel afmaken en later een “a secco” toevoegen, oftewel een droge laag met details en schaduwen.
Michelangelo bekende in een brief aan zijn vader dat hij zo langzaam vorderde dat hij niet kon klagen dat hij na het eerste jaar nog geen loon had ontvangen. De paus kwam vaak binnenstormen en riep: “Wanneer ben je klaar?”, waarop Michelangelo terugriep: “Als ik klaar ben!” Dit antwoord maakte de paus eens zo woedend dat hij op de steiger klom en de schilder met zijn staf sloeg. Later stuurde hij een bediende naar Michelangelo om zijn excuses aan te bieden en een royale eerste betaling van 100 dukaten te overhandigen.
Ondanks de veeleisende karakters van allebei, bouwden ze uiteindelijk een wederzijds respect en vriendschap op. Op 31 oktober 1512 was Michelangelo nog steeds niet tevreden en wilde hij meer details toevoegen. De paus wilde echter niet langer wachten en liet het werk aan duizenden Romeinen zien, die sprakeloos en onder de indruk waren van de grootsheid, complexiteit en originaliteit van het ontwerp.
Een kwestie van smaak
Michelangelo’s obsessie met artistieke perfectie en groei bleef onverminderd, ongeacht zijn steeds groeiende roem, rijkdom en leeftijd. Zelfs in zijn eindjaren weerspiegelden zijn laatste sculpturen een consistente evolutie en werden ze voltooid met een snelheid en kracht die ongeëvenaard waren door beeldhouwers die half zo oud waren als hij. Met dit in gedachten lijkt het erop dat noch de overdreven zware, donkere kleuren van de kapel vóór de restauratie, noch de heldere, vlakke kleuren die daarna volgden, Michelangelo’s oorspronkelijke visie weerspiegelden.
Zoals beschreven door zijn tijdgenoten, was zijn gebruik van kleur waarschijnlijk minimaal naar de maatstaven van die tijd, maar zijn gevoel voor perspectief was allesbehalve vlak. Zijn beheersing van schaduw, verhoudingen en diepte gaf zijn figuren consequent een gevoel van beweging en dimensionaliteit.
Het is mogelijk dat bij het verwijderen van de verkleurde lagen lijmlak een deel van Michelangelo’s “a secco”-lagen en verfijningen verloren is gegaan. Toch zorgt de resulterende helderheid van de kleuren ervoor dat het misverstand wordt weggenomen dat de sombere, gekwelde kunstenaar zijn perfecte figuren in zware schaduwen liet wegzinken.
De restauratie zorgt voor een verfrissende kijk op zowel Michelangelo’s werk als de renaissancekunst in het algemeen. Hoewel helderdere kleuren in de loop der eeuwen misschien doffer of donkerder zijn geworden, hoeven onze indrukken en interpretaties niet hetzelfde lot te ondergaan.
Gepubliceerd door The Epoch Times (13/01/2026): Revealing Michelangelo’s True Colors
