Als we het over ‘filosofie’ hebben, denken we meestal aan afstandelijke studenten, peinzende kluizenaars of langdradige praters. Auguste Rodin (1840–1917) had wellicht de eerste twee in gedachten toen hij ‘De Denker’ beeldhouwde: een gehurkte figuur met een starre, naar beneden gerichte blik, die een symbool is geworden voor degenen die genieten van het denken omwille van het denken.
Hoewel gedeeltelijk gerechtvaardigd, zijn deze karikaturen van de filosofie typisch modern. Tijdens haar ontstaan in het oude Griekenland, en eeuwen daarna, ging filosofie altijd gepaard met lichamelijke activiteit. Zonder een actief lichaam was denken voor de Grieken ondenkbaar.
De Olympische Spelen
De Grieken waren zeer competitief. In de sport leidde hun obsessie met wedstrijden tot de Olympische Spelen, die tot op vandaag het belangrijkste mondiale sportevenement vormen. De Olympische Spelen waren ‘panhelleens’. Vrijwel elke Griekse stadstaat stuurde vertegenwoordigers om deel te nemen aan een van de 23 sporten, waaronder boksen, worstelen, wagenrennen, langeafstandslopen en nog veel meer.
Er waren nog drie andere panhelleense festivals, die om de vier jaar om beurten plaatsvonden. Deze atletiekevenementen hadden religieuze en politieke functies. De Olympische Spelen, die in Olympia werden gehouden, waren gewijd aan Zeus, de oppergod van de Grieken die regeerde op de berg Olympus. In naam van deze gemeenschappelijke godheid legden de stadstaten de wapens neer, baden en brachten offers, en streden vreedzaam in grootse evenementen die de lopende conflicten tijdelijk stopzetten.
Politieke vertegenwoordigers maakten gebruik van de grote bijeenkomsten om belangrijke ontwikkelingen aan te kondigen. Soms ruilden stadstaten zelfs hun geliefde Olympische kampioenen in om allianties te smeden, de groei van nieuwe koloniën te ondersteunen of het vertrouwen tussen verschillende facties te bevorderen.
Oorlog en sport
De liefde voor sport speelde ook een rol in de Griekse scheppingsmythen. In Homeros’ “Odyssee” zijn er talrijke atletiekwedstrijden. Wanneer Odysseus aankomt op het exotische eiland van de Phaeaciërs, wordt zijn karakter op de proef gesteld door arrogante jongeren die hem uitdagen voor een wedstrijd discuswerpen. Na een verhitte woordenwisseling vernedert Odysseus zijn gasten en begint hij op te scheppen over zijn atletische vaardigheden. De wedstrijd blijft een van de spannendste scènes uit het epos.
Ook de ‘Ilias’ bevat een flink aantal begrafenisspelen en atletische wedstrijden, om nog maar te zwijgen van de voortdurende gevechten tussen Griekse en Trojaanse krijgers die strijden om de overwinning op het slagveld.
Eeuwenlang vormden deze twee heldendichten de kern van het onderwijsprogramma voor Griekse jongeren, die opgroeiden met meeslepende verhalen over de vele avonturen van fitte, dappere helden.
Deze populaire mythen beschreven de gruwelijke wreedheid van oorlog, maar waren tegelijkertijd ook handleidingen voor het vechten. Ondanks zijn rol als bakermat van schoonheid, literatuur en filosofie was Griekenland net zo gewelddadig als elke andere oude beschaving. De onafhankelijke stadstaten voerden voortdurend oorlog tegen elkaar, tenzij ze bezig waren met het bestrijden van buitenlandse vijanden. In een militaristische samenleving was fysieke fitheid een vanzelfsprekende noodzaak. De gedichten van Homerus boden talloze generaties bruikbare voorbeelden.
Socrates, die sinds zijn executie in 399 v.Chr. de ‘vader van de filosofie’ wordt genoemd, diende als soldaat in verschillende veldtochten. Voordat zijn meedogenloze vragen hem een negatieve reputatie opleverden, stond hij bekend als een dappere soldaat die het leven van anderen boven dat van zichzelf stelde. Toen hij eenmaal te oud was voor militaire dienst, bleef Socrates het ‘gymnasium’ bezoeken, waar hij getuige was van en soms aanzette tot intellectuele discussies over ideeën die later de filosofie zoals wij die kennen hebben bepaald.
Het gymnasium
De Grieken institutionaliseerden lichamelijke training in gebouwen die bekend werden als ‘gymnasia’, afgeleid van het Griekse ‘gymnos’ (‘naakt’).
Training was voor hen een vorm van morele opvoeding. Atleten leerden doorzettingsvermogen en zelfbeheersing. Ze leerden zichzelf te disciplineren door onmiddellijk genot ondergeschikt te maken aan uitmuntendheid op de lange termijn. Status en karakter stonden op het spel. Een goed getraind lichaam weerspiegelde innerlijke orde en was een toonbeeld van deugdzaamheid.
De vroegste gymnasia dateren uit de 6e eeuw v.Chr. Ze waren primitief: niet meer dan schaduwrijke stukjes gras met een paar rotsblokken om op te zitten. De meeste gymnasia bevonden zich in de buurt van bronnen of beekjes bij oude heiligdommen zoals Olympia, waar atleten verbleven voordat ze aan wedstrijden deelnamen.
Gymnasia waren optimale ruimtes om zich voor te bereiden op de militaire dienst. Veel van de vaardigheden waar de Grieken graag naar keken tijdens de Olympische Spelen – speerwerpen, discuswerpen, hardlopen – waren ook nodig in de oorlog.
In de 5e eeuw verspreidde het gymnasium zich van afgelegen gebieden naar grote steden zoals Athene. Naarmate Athene bloeide, trok het buitenlanders aan die van de welvaart wilden genieten. Onder de nieuwkomers bevonden zich de ‘sofisten’: leraren in retorica die beloofden wijsheid en knowhow te verspreiden in ruil voor forse vergoedingen. Om potentiële klanten te lokken, begonnen sofisten gymnasia te bezoeken, waar ambitieuze jonge mannen doorgaans rondhingen.
Sommige Atheners stonden wantrouwend tegenover deze op geld beluste zogenaamde leraren, hoewel ze zelf ook invloed op jonge mensen wilden uitoefenen. Socrates was bijzonder op zijn hoede, net als zijn leerling Plato. Om het heft in eigen handen te nemen, begon Socrates de verschillende gymnasia in Athene te bezoeken, waar hij zijn tegenstanders in intellectuele duels betrok. Plato zette de missie van zijn leraar voort en maakte van het gymnasium een leercentrum dat uiteindelijk zijn naam zou verlenen aan de moderne universiteiten.
Gymnastiek en filosofie
De twee beroemdste gymnasia zijn de Academie en het Lyceum, waar de filosofen Plato en Aristoteles hun scholen stichtten.
Rond 387 v.Chr. erfde Plato een perceel grond binnen een 6e-eeuws gymnasium dat buiten de stadsmuren van Athene lag. Tegen die tijd had hij al een behoorlijke aanhang van trouwe volgelingen en nieuwe rekruten.
In tegenstelling tot een typisch gymnasium stond Plato’s Academie niet open voor het publiek, maar was ze wel gratis. In de beginjaren telde ze twee vrouwen, hoewel vrouwelijke leden altijd een minderheid vormden.
De Academie had geen formeel curriculum. Ze was gebaseerd op vragen en problemen waarover de leden moesten discussiëren. De onderwerpen bestreken waarschijnlijk wiskunde, meetkunde, logica en morele filosofie. De Academie organiseerde ook lezingen.
Het is onduidelijk of Plato van leden eiste dat ze trainden, hoewel de meesten, zo niet allen, waarschijnlijk regelmatig de sportschool bezochten. De educatieve tuin waar de activiteiten plaatsvonden, lag direct naast een drukbezochte worstelschool.
Een van de leden van de Academie was Aristoteles, de beroemde leerling van Plato, die zijn eigen school oprichtte. Zijn instelling werd gevestigd in het „Lyceum“, een tot gymnasium omgebouwd heiligdom dat al lange tijd populaire sofisten aantrok. Aristoteles’ benadering van de filosofie werd later ‘peripatetisch’ genoemd (Grieks voor ‘rondlopen’), vermoedelijk vanwege zijn gewoonte om tijdens zijn colleges door het gymnasium te wandelen.
Hoewel ze niet de enige instellingen in hun soort waren, verwierven Plato’s Academie en Aristoteles’ Lyceum terecht de reputatie van de eerste filosofische scholen. Het waren geen steriele collegezalen of benauwde klaslokalen. Het waren open ruimtes waar jonge mannen doorgaans trainden onder leiding van gedisciplineerde coaches. De gesprekken over waarheid, schoonheid en goedheid die we nu met filosofie associëren, ontstonden spontaan tussen worstelwedstrijden en hardloopoefeningen door.
‘Mens Sana in Corpore Sano’
De complementariteit tussen geest en lichaam die de Grieken zo hoog in het vaandel droegen, vond een krachtige verwoording bij Plato. In zijn monumentale werk “De Republiek” betoogde de filosoof dat onderwijs een evenwicht moet vinden tussen lichamelijke training en “muziek”, waaronder zang, poëzie en de kunsten. Tegenwoordig zouden we dit in grote lijnen de ‘geesteswetenschappen’ noemen. Volgens Plato leidt een te grote nadruk op atletische discipline tot bekrompen burgers. Maar verwaarlozing van lichamelijke gezondheid leidt tot burgers die zowel lichamelijk als, nog belangrijker, karaktermatig zwak zijn.
Deze ideeën waren deels ingegeven door Plato’s eigen ervaringen. In zijn jeugd was hij worstelaar. Mogelijk nam hij deel aan de Isthmische Spelen, een van de vier panhelleense evenementen. Volgens de oude biograaf Diogenes Laertius (230 n.Chr.) heeft Plato:
“gymnastiek geleerd bij Ariston, de worstelaar uit Argos. En van hem kreeg hij de naam Plato vanwege zijn robuuste gestalte, in plaats van zijn oorspronkelijke naam, die Aristocles was. … Maar anderen beweren dat hij de naam Plato kreeg vanwege de breedte van zijn stijl, of vanwege de breedte van zijn voorhoofd.”
Plato’s ervaring als worstelaar heeft zijn literaire stijl beïnvloed. De dialogen van de filosoof staan vol met technische worsteltermen, die hij gebruikt om intellectuele discussies tussen de gesprekspartners te beschrijven.
In 1927 merkte de Engelse filosoof Alfred North Whitehead (1861–1947) op dat „de veiligste algemene omschrijving van de Europese filosofische traditie is dat deze bestaat uit een reeks voetnoten bij Plato”. Hoewel de Griekse filosoof nog steeds opduikt in studieprogramma’s en wetenschappelijke artikelen, wordt er zelden iets gezegd over zijn achtergrond in het worstelen, laat staan over de rol die sport speelde in zijn intellectuele carrière, die de wereld heeft gevormd.
Tegenwoordig roept ‘filosofie’ vaak beelden op van langdradige discussies over triviale ideeën, terwijl fitnesscentra vaak synoniem zijn met ego-versterkende spiegelzalen waar ijdelheid hoogtij viert. Er zit een kern van waarheid in beide karikaturen, maar alleen omdat de Griekse opvatting dat fysieke en mentale activiteiten elkaar aanvullen, in de vergetelheid is geraakt.
Om eerlijk te zijn tegenover Rodin: zijn beeld verwijst naar deze complementariteit. Hoewel het een man toont die in gedachten verzonken is, is de ‘Denker’ deels beroemd vanwege zijn indrukwekkende afmetingen. Door een anonieme, gewone denker tot held te verheffen, maakte de beeldhouwer een krachtig statement: denken is even prijzenswaardig als het aanvoeren van een leger, en het is zeker eenzelfde eerbetoon waard. Overigens was Rodins model Jean Baud, een ervaren Franse bokser en worstelaar.
Net als Rodin liet het oude Rome zich sterk inspireren door Griekenland. Zoals de dichter Horatius (65 v.Chr.–8 v.Chr.) het verwoordde in een vaak geciteerde passage: “Het veroverde Griekenland veroverde op zijn beurt zijn onbeschaafde veroveraars en bracht de kunsten naar het rustieke Latium.”
Nadat Rome Griekenland met geweld had verslagen, veroverde Griekenland Rome met cultuur. Onderdeel van die culturele verovering was het gymnasium, dat nog steeds een van de oudste instellingen is. Een eeuw na Horatius vatte een andere Romeinse dichter het Griekse geloof in de complementariteit van geest en lichaam samen in een beknopte zin. Het is het eerste punt in een lijst van smeekgebeden: “mens sana in corpore sano.” Een gezonde geest in een gezond lichaam.
Origineel gepubliceerd door The Epoch Times (12 april 2026): Greek Philosophy and Gymnasium: Healthy Bodies and Minds
