Heilige Grafkerk: de heiligste christelijke plaats
In deze aflevering van ‘Larger Than Life: Architecture Through the Ages’ bezoeken we een 4e-eeuwse kerk in Jeruzalem die eeuwen van conflicten heeft doorstaan.
Verscholen in de smalle straatjes van de oude stad Jeruzalem ligt de monumentale Heilige Grafkerk, het meest heilige christelijke complex. Men gelooft dat de kerk op de exacte plek staat waar Jezus Christus werd gekruisigd en herrees, ook wel bekend als Golgotha of Calvarieberg.
Het oorspronkelijke kerkelijke bouwwerk, gebouwd door keizer Constantijn, werd in 335 ingewijd. In de bijna 1700 jaar die sindsdien zijn verstreken, heeft een groot deel van de architectuur schade opgelopen door veroveringen, plunderingen, aardbevingen en brand, waardoor herhaaldelijke reconstructies noodzakelijk waren. Tegenwoordig is er architectuur te zien met Romeins-Byzantijnse, middeleeuwse Romaanse, 19e-eeuwse en moderne invloeden.
Het interieur bestaat uit een reeks kapellen, binnenplaatsen, koepels, altaren en een crypte die ongeveer 5000 m² beslaat. De rotonde is met een hoogte van 34 meter het hoogste punt van de kerk.
Uniek is dat zes christelijke denominaties de ruimte delen: Grieks-orthodox, Latijns (rooms-katholieke franciscanen), Armeens-apostolisch, Syrisch-orthodox, Koptisch-orthodox en Ethiopisch-orthodox. De eerste drie groepen zijn het machtigst en hebben daarom de meeste ruimte toegewezen gekregen. Er zijn langdurige conflicten geweest tussen alle gemeenschappen over eigendomsrechten, en sommige delen van de kerk zijn nog steeds omstreden.
Hun fragiele co-existentie wordt mogelijk gemaakt door de Status Quo. De Status Quo is een reeks historische regels en wetten die door het Ottomaanse Rijk zijn vastgesteld en die de relaties tussen de gemeenschappen regelen. De drie belangrijkste ordes zijn gebonden aan unanieme overeenkomsten over een groot aantal kwesties die van invloed zijn op de gedeelde ruimtes, van het plannen van de opening van de kerkdeur tot het uitvoeren van broodnodige reparaties.
Tegenwoordig verwelkomt de Heilige Grafkerk jaarlijks miljoenen pelgrims. Doorlopende archeologische opgravingen leveren nieuwe en spannende inzichten op over de geschiedenis van de site, terwijl de restauratiewerkzaamheden worden voortgezet om het complex voor de komende millennia te beschermen.
De parvis, of ommuurde binnenplaats, leidt naar de ingang van de kerk uit de kruistochtenperiode. Een voorbeeld van een van de regels van de Status Quo is de kleine “onverplaatsbare ladder” die al sinds minstens de 18e eeuw op een richel onder een raam (R) staat. De jurisdictie is onduidelijk, dus er mag niet aan worden geraakt. Afstammelingen van twee moslimfamilies zijn sinds de 12e eeuw de bewakers van de deur en de sleutel ervan om te voorkomen dat christenen onderling ruzie maken over de toegang. Roofsoldier/ShutterstockDe Steen van de Zalving is direct zichtbaar bij het binnenkomen van de kerk. Deze roodachtige plaat, die zeer vereerd wordt door de orthodoxen en versierd is met staande kandelaars en een rij van acht lampen, herdenkt de zalving van het lichaam van Jezus door Nicodemus en Jozef van Arimathea. De oudste vermelding van de Steen van de Zalving in het complex dateert uit 1288 en komt van een pelgrim. paparazzza/ShutterstockDe rotonde (ook bekend als anastasis, Grieks voor ‘wederopstanding’) weerspiegelt het oorspronkelijke ontwerp van de Constantijnse basiliek met zijn afwisselende pilaren, kolomgroepen en grote ramen. De grootste van de twee koepels van de kerk behoort tot de best bewaarde delen. De koepel is versierd met een ster met 12 lichtstralen. Deze stralen vertegenwoordigen de apostelen. Het kleine bouwwerk in het midden van de rotonde is de Edicule, waar volgens de overlevering Jezus drie dagen begraven lag voordat hij herrees. Israfoto/ShutterstockDe Edicule (“huisje”) omvat de Kapel van de Engel en de grafkamer van Christus. Het huidige gebouw met een uivormige koepel (boven het schilderij van Christus) werd vier keer verwoest en herbouwd en werd in 1810 door de Grieks-orthodoxe gemeenschap gebouwd in Ottomaanse barokstijl. Het wordt gedeeld door de ordes en in 2016 kwamen ze eindelijk overeen om een urgente renovatie uit te voeren. maziarz/ShutterstockDe Grieks-orthodoxe kerk beheert het Katholikon, de ruimte voor de Edicule. Aan de achterzijde van het Katholikon bevindt zich de iconostase, een scheidingswand met iconen die het altaar van het schip scheidt, met rode marmeren bogen en zuilen. Achter de iconostase bevindt zich de overgebleven ribgewelfde apsis uit de tijd van de kruisvaarders. In de jaren zestig brachten opgravingen onder de vloer van het Katholikon de apsis van het oorspronkelijke gebouw van Constantijn aan het licht, vlakbij deze plek. Natalia Tretiakova/ShutterstockDe koepel van het Katholikon is versierd met een moderne mozaïek in Byzantijnse stijl van Christus Pantocrator, wat vertaald kan worden als ‘Almachtige’ of ‘Heerser over alles’. Deze iconografie komt veel voor in de kunst van het oosterse christendom. Hier wordt Christus afgebeeld, omringd door de bisschoppen en patriarchen van Jeruzalem. Het kunstwerk wordt ondersteund door bogen die met pendentieven (driehoekige segmenten die een koepel ondersteunen) aan zuilen uit het kruisvaarderstijdperk zijn bevestigd. Shevchenko Andrey/ShutterstockVia een steile trap met 22 treden daalt men af van de Armeense kapel van St. Helena naar de kapel van de vondst van het kruis. De kapel, het laagste punt van de hele kerk, bevindt zich in een oude kalksteengroeve die later werd omgevormd tot een cisterne, oftewel een waterdichte opslagplaats voor water. Volgens de overlevering ontdekte keizerin Helena, de moeder van Constantijn, hier het echte kruis. In de ruimte zijn vage sporen van 12e-eeuwse fresco’s te zien. maziarz/Shuterstock
