Afrikaanse regeringen maken gebruik van Chinese kunstmatige intelligentie om politieke tegenstanders en pro-democratische activisten op te sporen, gevangen te zetten, te martelen en in sommige gevallen zelfs te doden. Dat blijkt uit meerdere onderzoeken.
Volgens onderzoekers exporteert Beijing zijn “surveillancestaat”-model naar Afrikaanse landen en werkt het in snel tempo aan controle over de cruciale infrastructuur, data en energie die toekomstige AI-systemen op het continent zullen aandrijven.
Dat zou China een enorme invloed kunnen geven op de politiek en het publieke leven in Afrika. Zo zou Beijing in staat kunnen zijn verkiezingsuitslagen te beïnvloeden en de publieke opinie te sturen in het voordeel van China en zijn bondgenoten, stellen de studies.
Sommige wetenschappers waarschuwen dat dit nu al gaande is.
Een onderzoek van een non-profitorganisatie die wereldwijd het gebruik van sociale media en technologie tegen dissidente groepen onderzoekt, concludeert dat een “grotendeels onzichtbaar patroon” de aard van conflicten in Afrika aan het veranderen is.
Het Distributed AI Research Institute (DAIR) stelt dat het inzetten van technologie zoals spyware om politieke activisten op te sporen en gezichtsherkenning om demonstranten te volgen, neerkomt op “een nieuw soort huurlingenmacht” in Afrika — grotendeels vormgegeven door bedrijven onder controle van Beijing.
Adio-Adet Dinika, onderzoeker en verbonden aan de Bremen International Graduate School of Social Science in Duitsland, leidde DAIR’s “Data Workers Inquiry”-project. Dit onderzoek keek onder meer naar incidenten in Ethiopië, Rwanda en Zimbabwe.
Dinika’s werk bracht zogenoemde “digitale sweatshops” aan het licht in Afrikaanse steden en dorpen, waaronder in Nairobi (Kenia), Accra (Ghana) en Gulu (Oeganda). Daar krijgen werknemers soms slechts 1,50 dollar (1,29 euro) per uur betaald om AI-systemen te trainen in gezichtsherkenning, het modereren van online content en het analyseren van gedragspatronen.
“Digitale kolonisatie” via Chinese AI-technologie
Het Chinese regime pleegt wat onderzoeker Adio-Adet Dinika “digitale kolonisatie in haar meest verraderlijke vorm” noemt.
“Ik noem dit surveillance kolonialisme: het proces waarbij buitenlandse machten data en arbeid onttrekken aan Afrikaanse bevolkingen om AI-systemen te bouwen die vervolgens diezelfde bevolkingen controleren, onderdrukken en ontwrichten,” schreef hij.
“In tegenstelling tot historische kolonisatie, die afhankelijk was van laarzen en geweren, werkt surveillance kolonialisme via algoritmen, platforms en biometrische contracten. Het externaliseert de controle, maar vergroot tegelijkertijd ook de afhankelijkheid.”
Dinika verwijst onder meer naar een overeenkomst van 240 miljoen dollar (208 miljoen euro) uit 2018 tussen de Zimbabwaanse regering en het door Beijing gesteunde technologiebedrijf CloudWalk. Het was de eerste keer dat een bedrijf met AI-surveillancetechnologie voet aan de grond kreeg in Afrika.
Het Chinese bedrijf hielp Zimbabwe bij het opzetten van een datacentrum, waarin uiteindelijk ook een systeem voor gezichtsherkenning op basis van AI werd geïntegreerd.
In december 2021 voegde het Amerikaanse ministerie van Financiën acht Chinese technologiebedrijven toe aan zijn zogenaamde “entity list” — een lijst van buitenlandse bedrijven en personen waarvoor de VS de export van gevoelige technologie en goederen beperkt.
Gezichtsherkenning op huidskleur: data terug naar China
Een van de nieuwe namen op de Amerikaanse “entity list” in 2021 was CloudWalk. Volgens het Amerikaanse ministerie van Financiën had de Zimbabwaanse regering met dit bedrijf afgesproken om een uitgebreid surveillancenetwerk in het land te installeren.
“De overeenkomst vereiste dat de Zimbabwaanse overheid beelden die via dit netwerk werden verzameld, terugstuurde naar de kantoren van CloudWalk in China,” aldus het ministerie. “Daarmee kon CloudWalk zijn gezichtsherkenningssoftware verbeteren, onder meer door individuen beter te leren onderscheiden op basis van huidskleur.”
Volgens Dinika wordt de technologie die hieruit voortkwam inmiddels in heel Afrika én daarbuiten gebruikt door China, waaronder op openbare plekken in Zimbabwe waar anti-regeringsdemonstranten samenkomen.
Zimbabwe beschouwt zichzelf als een van de naaste partners van Peking.
De woordvoerder van de Zimbabwaanse president Emmerson Mnangagwa, Nick Mangwana, verklaarde tegenover The Epoch Times dat de “uitstekende samenwerkingsrelatie” met de Chinese Communistische Partij (CCP) en haar leider Xi Jinping ertoe heeft geleid dat Zimbabwe nu “een van de meest geavanceerde misdaadbestrijdingssystemen van Afrika” in handen heeft.
Geen enkele veroordeling ondanks miljoeneninvestering
Uit een uitgebreid onderzoek van de Humboldt Universiteit in Berlijn, gepubliceerd in 2024, blijkt dat het gebruik van AI-surveillancesystemen in Zimbabwe tot op heden tot geen enkele publieke veroordeling van een crimineel heeft geleid.
De Zimbabwaanse pro-democratieactivist Evan Mawarire vertelde aan The Epoch Times: “Wanneer je wordt gearresteerd en opgesloten door de politie, scheppen ze op over hoe ze ons met hun AI-technologie op demonstraties hebben geïdentificeerd. De Chinese technologie wordt ingezet als een middel tot politieke controle. De politie zegt dat ze ons overal en altijd kunnen volgen, omdat ze ook apparaten van de Chinezen hebben gekocht om internetverkeer en telefoons te monitoren.”
Als reactie weigerde presidentieel woordvoerder Nick Mangwana in te gaan op “de aard van ons veiligheidsapparaat en hoe dat wordt ingezet, omdat dat het ineffectief zou maken.”
Wel benadrukte hij dat de Zimbabwaanse veiligheidsdiensten technologie gebruiken “in overeenstemming met de Zimbabwaanse wet”.
China zwijgt, AI ook ingezet tegen Tigrayers in Ethiopië
CloudWalk en de Chinese ambassade in Zimbabwe weigerden commentaar te geven.
In Ethiopië gebruikt de pro-Beijing regering Chinese technologie voor “sentimentanalyse” tegen de Tigray-bevolking, aldus Dinika.
Deze analysetools stellen de autoriteiten in staat om sociale media en onlineberichten in realtime te monitoren, inclusief het analyseren van de toon en stemming van de communicatie.
Volgens Dinika is een van de belangrijkste AI-instrumenten die in Ethiopië wordt ingezet een toepassing gebaseerd op Natural Language Processing (NLP), oftewel natuurlijke taalverwerking.
“Met behulp van deze techniek is het systeem getraind om de context en nuances van de Tigray-taal te begrijpen. Het kan verbale signalen zoals sarcasme herkennen. Er zijn mensen verdwenen op basis van niets meer dan dat,” verklaarde hij.
AI als machtig wapen: van Ethiopië tot Kenia
Toen de Ethiopische autoriteiten tijdens het Tigray-conflict van 2020 tot 2022 gebruikmaakten van Chinese AI, kochten ze volgens Dinika niet alleen technologie in. Ze besteedden daarmee “cruciale overheidstaken uit aan buitenlandse partijen met eigen strategische belangen.”
Zijn onderzoek bracht aan het licht dat de algoritmes die bepaalden welke socialmediaberichten als “etnische opruiing” werden bestempeld, waren getraind door datamedewerkers in buurland Kenia.
Ook in Kenia zelf speelde AI een rol bij repressie. Tijdens de Gen Z-protesten in 2024 tegen een voorgestelde belastingverhoging, zou het grootste telecombedrijf van het land, Safaricom, “onwettig” de locatiegegevens van klanten hebben gedeeld met de veiligheidsdiensten, aldus het rapport van Dinika.
Daardoor konden de autoriteiten demonstranten opsporen en oppakken.
Safaricom ontkent elke vorm van samenwerking met de Keniaanse autoriteiten.
Volgens Dinika zette de regering van president William Ruto technologie in voor “data-interceptie”, gecombineerd met gezichtsherkenning en beelden van honderden door China geleverde CCTV-camera’s. Het resultaat: een “digitale sleepnet-operatie” die leidde tot de gedwongen verdwijning van 82 personen, van wie er 29 nog steeds vermist zijn.
Ook professor Willem Gravett, rechtsgeleerde aan de Universiteit van Pretoria, heeft ook het toenemende gebruik van Chinese technologie in Afrika gedocumenteerd.
“Rechten verdwijnen waar China’s digitale blauwdruk wortel schiet”
Volgens professor Willem Gravett omvat de technologie die in Afrika wordt ingezet ook zogenoemde “wifi-sniffers” — apparaten die unieke adressen van laptops, smartphones en andere toestellen opsporen.
“Data wordt heimelijk verzameld van apparaten die binnen bereik van een netwerk komen. Hierdoor kunnen autoriteiten zelfs communicatie zoals e-mails uitlezen,” vertelde Gravett aan The Epoch Times. “China noemt het zaken doen, maar in werkelijkheid helpt het deze regimes om — soms letterlijk — de oppositie uit te schakelen. Het recht op privacy bestaat op sommige plekken in Afrika nauwelijks nog.”
China is volgens Gravett uitgegroeid tot een “surveillancestaat van de 21e eeuw”, met ongekende mogelijkheden om meningsuiting te censureren en fundamentele rechten te schenden.
“Het [Chinese regime] is nog maar net begonnen met het exporteren van zijn surveillancemodel naar autoritaire regeringen in Afrika,” waarschuwt hij.
“Dat model draagt het potentieel in zich om surveillance-samenlevingen naar Chinees voorbeeld te ontwikkelen — vooral in Afrikaanse landen met zwakke of pas opkomende democratische instituties en een slechte mensenrechtenreputatie. De gevolgen voor de mensenrechten op het Afrikaanse continent kunnen rampzalig zijn.”
“De angst regeert”: China’s surveillancesysteem als exportproduct
Met meer dan 800.000 camera’s heeft de CCP de mogelijkheid om “de hele stad Beijing te bespioneren,” aldus professor Gravett.
“Als Afrikaanse dictators daarvan horen, springen ze een gat in de lucht,” zei hij. “Ze willen absolute controle over alles en iedereen die een risico vormt voor hun onwettige machtspositie.”
Volgens Dinika ontstaat er onder Afrikaanse burgers een groeiende “surveillance-angst”.
“Mensen die protesteren, journalisten die corruptie onderzoeken, of activisten die gemeenschappen organiseren, passen hun gedrag aan zodra ze vermoeden dat ze in de gaten worden gehouden. Die psychologische oorlogsvoering is bijzonder effectief, juist vanwege de ondoorzichtigheid van deze systemen. Burgers weten niet welke camera’s werken, welke data wordt verzameld of hoe die tegen hen gebruikt kunnen worden. Alleen al de mogelijkheid dat ze bespioneerd worden, werkt als controlemechanisme,” legt hij uit.
Een ander rapport, van denktank ODI Global, wijst op de snelle opmars van Chinese techbedrijven zoals Alibaba en Huawei in Afrika. Ze breiden hun aanwezigheid uit met cloud-diensten en investeringen in datacentra op het continent.
Zo is Huawei van plan om 430 miljoen dollar (372 miljoen euro) te investeren in Afrikaanse datacentra, terwijl Alibaba al actief is met clouddiensten in Zuid-Afrika.
“Controle over AI is controle over Afrika’s toekomst”
“Dit alles vormt een bedreiging voor Afrikanen,” waarschuwt Gravett, “omdat het algemeen bekend is dat Chinese bedrijven er geen moeite mee hebben samen te werken met de gevestigde machten.”
Volgens denktank ODI Global dreigt China binnenkort zeggenschap te krijgen over de infrastructuur, data en energie die essentieel zijn voor de ontwikkeling van Afrikaanse AI-systemen.
“AI-modellen kunnen de publieke opinie vormen door te beïnvloeden welke nieuwsberichten, informatie en vormen van entertainment mensen te zien krijgen. Dat kan verkiezingsprocessen beïnvloeden of de publieke opinie verschuiven richting bepaalde buitenlandse machten, en weg van andere,” stelt het rapport.
Die verschuiving kan gevolgen hebben voor westerse investeringen in Afrika.
“Er dreigt een kantelpunt te ontstaan waarbij westerse bedrijven geen toegang meer hebben tot precies die AI-sector die hen nu buitensluit van investeringskansen. Dat kan ook hun toegang beperken tot kritieke grondstoffen die nodig zijn voor eigen technologieën van de volgende generatie, zoals batterijen,” aldus het rapport.
Gepubliceerd door The Epoch Times (25 juli 2025): The Rise of China’s ‘Surveillance Colonialism’ in Africa
