Voor veel mensen is het begin van het nieuwe jaar een tijd van plannen. We stippelen plannen en schema’s uit voor de komende maanden, vaak inclusief plannen voor een vakantie; zomers plezier in de zon op het strand, een cruise of een kampeertrip in de Ardennen.
We zien deze uitjes als een kans om te ontspannen, als een onderbreking van de routine en zelfs als een gelegenheid om, ver weg van de verplichtingen en het hectische tempo van thuis en op het werk, eens lekker lang na te denken. We stellen ons bijvoorbeeld voor dat we in een huisje aan het water aan het Ijsselmeer zitten, waar het ritme van de brekende branding ons zal inspireren om even te vertragen, op adem te komen en onze successen en mislukkingen te evalueren.
Sommige mensen gaan verder dan dit en plannen een retraite die speciaal bedoeld is voor reflectie. Ze sluiten zich aan bij een groep pelgrims in een klooster voor een lang weekend of schrijven zich in voor een yoga-retraite in een wellnesscentrum, in de hoop met een frisse kijk op hun leven naar huis terug te keren. Net als andere ontsnappingen brengen deze retraites kosten met zich mee, namelijk het besteden van tijd en geld aan de nodige regelingen.
Er is echter een ander pad. Bijna 2000 jaar geleden bedacht een man een retraite gericht op zelfzorg die gratis is en waarbij je alleen van de keukentafel naar de sofa in de woonkamer hoeft te reizen.
In de Citadel van het Zelf
In boek 4 van zijn “Meditaties” schreef de stoïcijnse denker keizer Marcus Aurelius:
“Mensen zoeken toevluchtsoorden voor zichzelf – op het platteland, aan zee, in de heuvels – en jijzelf bent bijzonder geneigd tot dit verlangen. Maar dit is allemaal nogal onfilosofisch, wanneer je de mogelijkheid hebt om je wanneer je maar wilt terug te trekken. Geen enkele retraite biedt je meer rust en ontspanning dan die in je eigen geest, vooral als je daar in gedachten kan verzinken die je onmiddellijk en volledig op je gemak stellen: en met gemak bedoel ik eenvoudigweg een goed geordend leven. Gun jezelf dus voortdurend deze retraite en vernieuw jezelf. De weinige leerstellingen die je daar zal bezoeken moeten fundamenteel zijn, voldoende om in één bijeenkomst al je pijn weg te wassen en je vrij van wrok terug te sturen naar wat je te doen staat.”
Bij de stoïcijnen wordt deze plek om zich terug te trekken van de wereld en haar ellende de “innerlijke citadel” genoemd. Volgens de stoïcijnse filosofen liggen de problemen van het leven misschien buiten onze invloedssfeer, maar hoe we erop reageren – dat gebied behoort ons toe. De innerlijke citadel, die plek waar we ons terugtrekken op de sofa of op het achterdek, is de plek waar we onszelf kunnen herbronnen, waar we de emoties die worden opgewekt door de beproevingen en problemen die op ons drukken kunnen uitpluizen, hun geldigheid kunnen evalueren en onze gedachten en gevoelens op de juiste manier kunnen afstemmen en in evenwicht brengen.
Hier is het belangrijk om te onthouden dat de retraite thuis die Aurelius aanbeveelt niet hetzelfde is als gewoon tijd alleen doorbrengen. Als we alleen zijn, bestrijden we vaak de stilte en de eenzaamheid met muziek, smartphones of boeken. Omringd door zulke afleidingen zijn we niet in de innerlijke citadel. We kloppen niet eens op de deur.
Hulp onderweg
Sommige mensen, waaronder ikzelf, hebben specifieke hulp nodig om voorbij die deur te komen. Gelukkig biedt het internet een schat aan adviezen.
In “10 Insanely Useful Stoic Exercises” worden bijvoorbeeld verschillende meditatietechnieken opgesomd, waaronder zelfretraite. Hier adviseert de schrijver ons, net als Marcus Aurelius, om “regelmatig in je geest te reizen, vooral als je vrede of vrijheid nodig hebt. … Alles wat je nodig hebt is vijf tot 10 minuten per dag om de buitenwereld buiten te sluiten en in je eigen geest te kijken.”
In “Meditating My Way to the Inner Citadel” biedt Meredith Kunz nog meer hulp. Na erop te wijzen dat Sherlock Holmes zich terugtrekt in zijn “geestespaleis” wanneer hij wordt geconfronteerd met een ingewikkelde whodunit, legt Kunz haar eigen technieken uit om de citadel binnen te gaan door middel van meditatie. Een uitstekende tip: ze raadt aan het rustig aan te doen met jezelf tijdens het mediteren, verwijzend naar “het stoïcijnse concept van het negeren van de dingen die buiten onze macht liggen”. De citadel moet geen martelkamer zijn.
Hoewel Kunz’ voorgestelde meditatiesessies van 20 minuten, twee keer per dag, misschien te lang zijn voor de meesten van ons, vooral voor nieuwkomers in de citadel, benadrukt ze een essentieel concept voor deze mentale en spirituele rustpauzes door te zeggen: “De houding van onze geest is inderdaad het meest belangrijke waar alle stoïcijnen zich op richten”.
Zoals Aurelius wat verder in Boek 4 schrijft: “Onthoud ten slotte deze terugtrekking in je eigen kleine territorium in jezelf. … Dingen kunnen de geest niet raken: ze zijn extern en inert; zorgen kunnen alleen voortkomen uit je interne oordeel.”
Zoals een populaire parafrase het zegt: “Je hebt macht over je geest – niet over gebeurtenissen van buitenaf. Besef dit en je zult kracht vinden.”
Terugtrekken in extremis
Bijna acht jaar lang was marinegevechtspiloot James Stockdale krijgsgevangene in Noord-Vietnam. Gedurende die tijd werden hij en zijn medegevangenen geslagen en gemarteld, in eenzame opsluiting gehouden en als dieren behandeld. Er was geen ontsnappen aan deze gevangenis van pijn en verdriet – geen pauzes, geen vakanties.
Maar Stockdale onderging deze beproeving uitgerust met een geheim wapen. Op 38-jarige leeftijd, vlak voor zijn Vietnamtijd, volgde hij colleges filosofie aan de Stanford University in Californië. Een professor, Philip Rhinelander, liet hem kennismaken met de “Enchiridion”, een fundamenteel Stoïcijns werk van de voormalige slaaf Epictetus. Daar leerde Stockdale over de innerlijke citadel, die we allemaal bezitten maar die slechts weinigen met enige regelmaat bezoeken.
In de tweede van twee scripties die Stockdale schreef over het stoïcisme en zijn beproeving als krijgsgevangene, legde hij uitgebreid uit hoe deze filosofie hem in staat stelde te overleven en leiding te geven aan de andere Amerikanen die hij onder zijn hoede had. Hij schreef over deze les die hij van Epictetus had geleerd: “Een mens is verantwoordelijk voor zijn eigen oordelen, zelfs in dromen, in dronkenschap en in melancholische waanzin. Elk individu brengt zijn eigen goed en zijn eigen kwaad teweeg, zijn geluk, zijn ongeluk, zijn blijdschap en zijn ellende.”
Gedwongen om in een hel op aarde te leven, vond Stockdale een toevluchtsoord en steun in zijn innerlijke citadel.
Tips voor het Aurelius uitje
Hoewel weinigen van ons een lange, verschrikkelijke nachtmerrie zoals die van Stockdale zullen meemaken, kunnen deze bezoeken aan de innerlijke citadel ons een positief perspectief bieden op problemen van buitenaf. Dit is slechts één voorbeeld, een reddingsboei die Aurelius ons toewerpt als we verdrinken in onze wrok jegens anderen: “Hier is een regel om in de toekomst te onthouden, wanneer iets je in de verleiding brengt om je bitter te voelen: niet ‘Dit is ongeluk’, maar ‘Dit waardig dragen’ is geluk.”
Het Aureliuspad naar zelfzorg en een beter leven volgen is niet de gemakkelijkste weg ter wereld, maar de voordelen – een evenwichtig, positief zelfbeeld en verlichting van stress en zorgen, vooral met betrekking tot omstandigheden waar we geen invloed op hebben – maken onze inspanningen misschien wel de moeite waard. Want wat hebben we te verliezen?
Klop op de deur van je innerlijke citadel en kijk wat er gebeurt.
Gepubliceerd door The Epoch Times (23 januari 2025): The Marcus Aurelius Guide to Self-Care
