Onlangs zei de Italiaanse premier Giorgia Meloni in Kazachstan dat Centraal-Azië een belangrijk “kruispunt” is tussen Oost en West, een regio die volgens haar een “strategische rol speelt in het mondiale scenario”.
Haar opmerkingen waren meer dan alleen diplomatieke overdrijving. Centraal-Azië is niet alleen rijk aan natuurlijke hulpbronnen, maar herbergt ook verschillende opkomende transitroutes die de dynamiek van de handel tussen Azië en Europa zouden kunnen veranderen.
Meloni riep op tot het versterken van de banden tussen Italië en de vijf Centraal-Aziatische staten – Kazachstan, Kirgizië, Tadzjikistan, Turkmenistan en Oezbekistan – om de relaties ‘solider, duurzamer en strategischer’ te maken.
De afgelopen jaren hebben de Europese Unie (EU), de Verenigde Staten en China allemaal aanzienlijke inspanningen – en kapitaal – geleverd om Centraal-Azië in hun respectievelijke geopolitieke invloedssferen te trekken.
“Er is duidelijk sprake van concurrentie tussen grootmachten, maar ook tussen regionale machten zoals Iran en Turkije, in Groot-Centraal-Azië”, aldus Mamuka Tsereteli, senior researcher bij het Central Asia–Caucasus Institute van de American Foreign Policy Council.
“De VS en de EU zijn laatkomers in deze concurrentiestrijd. Ze lopen ver achter wat betreft hun aanwezigheid in en betrokkenheid bij de regio.”
Hij schreef de groeiende rivaliteit tussen de grootmachten in Centraal-Azië toe aan een “combinatie van factoren”, waaronder “toegang tot hulpbronnen, handelsroutes en een groeiende markt met stijgende koopkracht”.
Richard Spooner, een expert op het gebied van Centraal-Azië die in de Kazachse hoofdstad Astana woont, zei dat de Verenigde Staten, de EU en China allemaal “belang hebben bij Centraal-Azië”.
“Voor de Verenigde Staten en de EU is deze belangstelling recentelijk toegenomen vanwege de verhoogde aandacht voor de rol van kritieke mineralen bij de transitie naar groene energie en de dominante positie van China in die sector”, vertelde Spooner aan The Epoch Times.
‘Voorkeurspartners’
Meloni deed haar uitspraken tijdens het Astana International Forum, dat op 29 en 30 mei in de Kazachse hoofdstad werd gehouden.
Het forum, dat werd bijgewoond door functionarissen uit tientallen landen, waaronder enkele staatshoofden, behandelde een reeks kwesties, waaronder energiezekerheid, interregionale handel en een groot aantal bilaterale samenwerkingsinitiatieven. De leiders van alle vijf Centraal-Aziatische staten namen deel aan het evenement, dat werd voorgezeten door de Kazachse president Kassym-Jomart Tokayev.
In zijn toespraak op het forum zei Tokayev dat de wereld een “nieuwe fase van mondiale ontwikkeling” is ingegaan, die vraagt om een “nieuwe architectuur van internationale betrekkingen”.
De regionale leiders die het forum bijwoonden, prezen de groeiende handelsbetrekkingen tussen Italië en de Centraal-Aziatische staten en beloofden de bilaterale handel en investeringen verder te bevorderen.
Tijdens haar bezoek tekende Meloni economische overeenkomsten met lokale partners voor een gezamenlijke waarde van meer dan 7 miljard euro (ongeveer 8 miljard dollar), en er is een vervolgtop tussen Centraal-Azië en Italië gepland voor 2027.
Het charmeoffensief van de Italiaanse leider komt te midden van bredere Europese inspanningen om de betrekkingen met de Centraal-Aziatische staten te verdiepen.
In april vond in de Oezbeekse stad Samarkand de allereerste topontmoeting plaats tussen de EU en Centraal-Azië, waar Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, en António Costa, voorzitter van de Europese Raad, het 27 landen tellende blok vertegenwoordigden.
“[De betrekkingen tussen de EU en Centraal-Azië] zijn nog nooit zo sterk geweest“, zei Costa tijdens de top in Samarkand. ”We moeten … de volgende hoofdstukken van het strategisch partnerschap tussen Centraal-Azië en de Europese Unie schrijven.”
Voor Brussel zouden nauwere banden met Centraal-Azië toegang geven tot alternatieve energiebronnen en regionale handelsroutes die Rusland omzeilen, zoals de opkomende internationale Trans-Kaspische Corridor (of Middencorridor).
In Samarkand presenteerde Brussel een investeringspakket van 12 miljard euro (ongeveer 13,7 miljard dollar) als onderdeel van zijn Global Gateway Initiative.
Het Global Gateway Initiative van de EU, dat in 2021 werd gelanceerd met als doel te investeren in infrastructuurprojecten over de hele wereld, wordt algemeen gezien als het antwoord van Europa op het continentoverschrijdende Belt and Road Initiative van China.
Volgens Von der Leyen is het investeringspakket gericht op het “versterken van de transportverbindingen” tussen Europa en Centraal-Azië en het “verdiepen van de samenwerking op het gebied van kritieke grondstoffen”.
“In een onzekere wereld geven we een duidelijk en krachtig signaal af”, zei ze. “We zijn voorkeurspartners en kunnen op elkaar vertrouwen.”
Het omvangrijke investeringspakket was niet het eerste in zijn soort.
In 2024 investeerden westerse financiële instellingen in het kader van het Global Gateway Initiative 10 miljard euro (ongeveer 11,3 miljard dollar) om de transportverbindingen in Centraal-Azië te bevorderen, met de nadruk op de Middencorridor.
In Samarkand prees de Oezbeekse president Shavkat Mirziyoyev, die de top voorzat, de “veelzijdige samenwerking” van de regio met Brussel, “die mogelijk is gemaakt door de ingrijpende transformatie in Centraal-Azië, die … onomkeerbaar is geworden”.
Mirziyoyev zei dat de top had bijgedragen aan het verheffen van de betrekkingen tussen de EU en Centraal-Azië tot het niveau van een “strategisch partnerschap”.
Volgens Spooner is de recente toename van de westerse belangstelling voor Centraal-Azië te danken aan de rijkdom aan natuurlijke hulpbronnen en de potentieel baanbrekende handelsroutes in de regio.
“Amerikaanse bedrijven zijn al 30 jaar grote investeerders in de olie- en gasvoorraden van Kazachstan, blijven dat tot op de dag van vandaag, en richten nu hun aandacht op de kritieke mineralen van Kazachstan en Oezbekistan”, aldus Spooner, die lid is van de adviesraad van het Caspian Policy Center, een in Washington gevestigde denktank.
“Hetzelfde geldt voor Europa. De Middencorridor biedt een alternatief voor de levering van Chinese goederen zonder gebruik te maken van het grondgebied van Rusland.”
Voor China, een nauwe bondgenoot van Moskou, heeft de Middencorridor – die sinds 2017 min of meer operationeel is – “niets te maken met het vermijden van Russisch grondgebied”, aldus Spooner.
“Het gaat erom Chinese goederen in Iran, Afghanistan, Pakistan [en] India te krijgen, en, cruciaal, in de Golfstaten, met hun groeiende economieën en logistieke toegang tot Afrikaanse markten”, zei hij.
Het nieuwe ‘Great Game’
In 2023 vond in de Chinese stad Xi’an de eerste topontmoeting tussen China en Centraal-Azië plaats, die ook door alle vijf Centraal-Aziatische leiders werd bijgewoond.
Tijdens die topontmoeting zegde Peking aanzienlijke financiële steun toe voor de ontwikkeling van de infrastructuur in de regio, en beloofde het de bilaterale handel verder te bevorderen en de aanleg van een gaspijpleiding tussen China en Centraal-Azië te versnellen.
Een vervolgtop staat nu gepland voor later in 2025 in Kazachstan.
En in april ontmoette de Chinese minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi zijn vijf Centraal-Aziatische collega’s in de oostelijke stad Almaty in Kazachstan om bilaterale handel, economische integratie en regionale transportplannen te bespreken.
Tijdens de bijeenkomst herhaalde Wang zijn oproep tot een “gemeenschap met een gemeenschappelijke bestemming” tussen China en Centraal-Azië – een belangrijk onderdeel van het Belt and Road Initiative van Peking.
Ook de Verenigde Staten hebben geprobeerd hun invloed in Centraal-Azië te doen gelden.
In de 19e eeuw vond in Centraal-Azië een andere rivaliteit plaats tussen grootmachten – tussen het Verenigd Koninkrijk en Rusland. Die rivaliteit stond bekend als het “Great Game”.
Kort na de top in Xi’an in 2023 vond in New York City de eerste topontmoeting tussen de VS en Centraal-Azië (C5+1) plaats, waar de leiders van alle zes deelnemende staten bijeenkwamen om regionale kwesties en mogelijke samenwerkingsgebieden te bespreken.
In een gezamenlijke verklaring die toen werd uitgegeven, benadrukten de C5+1-lidstaten hun gedeelde visie op “duurzame samenwerking om de complexe uitdagingen in de regio aan te pakken”.
Ze riepen ook op tot intensievere samenwerking op het gebied van veiligheid om “gemeenschappelijke regionale veiligheidsuitdagingen” aan te pakken, met het oog op het “handhaven van de soevereiniteit en onafhankelijkheid van de Centraal-Aziatische staten”.
In februari voerde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio een telefoongesprek met zijn Oezbeekse ambtgenoot Bakhtiyor Saidov. Volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken bespraken de twee diplomaten de “voortzetting van de samenwerking, onder meer via het diplomatieke platform C5+1”.
Spooner beschreef de regionale topontmoetingen die door Washington en Brussel werden georganiseerd als pogingen van laatstgenoemde om “geopolitieke kwesties te koppelen aan initiatieven voor economische ontwikkeling”.
“Voor China is de belangstelling voor Centraal-Azië daarentegen al meer dan 33 jaar, sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, onverminderd groot”, zei hij, waarbij hij opmerkte dat de economische aanwezigheid van Peking in de regio vandaag de dag “die van de EU of de Verenigde Staten in de schaduw stelt”.
“Gezien de geografische nabijheid van China tot de regio, slaagt Peking erin zijn economische en geopolitieke invloed op de vijf landen van Centraal-Azië te vergroten”, aldus Spooner.
Tsereteli was het ermee eens dat Washington aanzienlijk achterloopt op Peking en Moskou wat betreft inspanningen om de vijf staten in de regio voor zich te winnen.
“Geen enkele zittende Amerikaanse president heeft ooit Centraal-Azië bezocht, terwijl Chinese en Russische leiders er elk jaar zijn, soms zelfs meerdere keren per jaar”, zei hij.
“Dat kan veranderen. Er zijn tekenen van grotere belangstelling [van de VS], maar dit vereist een duidelijke strategie en een groot engagement.”
Niettemin, zei hij, is Peking in de afgelopen twee decennia naar voren gekomen als de “duidelijke winnaar van deze competitie”.
“De rol van China in Centraal-Azië is veranderd van bijna onbestaand 30 jaar geleden tot een belangrijke handels- en investeringspartner en een steeds belangrijker strategische speler”, aldus Tsereteli.
Rusland, dat Centraal-Azië van oudsher als zijn achtertuin beschouwt, blijft ook sterk geïnvesteerd in de regio.
“[Maar Moskou] heeft niet langer het vermogen om Centraal-Azië te domineren zoals het dat bijna 200 jaar lang heeft gedaan”, aldus Tsereteli. “Rusland heeft nu te maken met verschillende middelgrote mogendheden in Groot-Centraal-Azië, [die] zich richten op hun onafhankelijkheid en politieke en economische soevereiniteit.
“De groeiende aanwezigheid van andere grootmachten in de regio beperkt het vermogen van Rusland om invloed uit te oefenen. Maar de Russische macht mag niet worden onderschat.”
Gepubliceerd op The Epoch Times (14 juni 2025): Global Powers Jockey for Position in Strategic, Resource-Rich Central Asia
