Dit is deel 6 van “Waar komt bewustzijn vandaan?”
Deze serie verdiept zich in het onderzoek van gerenommeerde artsen naar diepgaande vragen over het bewustzijn, het bestaan en datgene wat er mogelijk aan voorbij gaat.
Cleve Backster was een expert op het gebied van leugendetectie en trainde verhoorders van de CIA (Central Intelligence Agency). Zijn carrière stond in het teken van het lezen van signalen die wijzen op menselijke misleiding.
Op een avond in februari 1966 bevestigde hij uit nieuwsgierigheid de elektroden van een polygraaf aan een plant en gaf die water. Tot zijn verbazing reageerde de plant.
Het elektrische patroon leek op wat hij talloze keren eerder had gezien. Het vertoonde overeenkomsten met hoe een mens zich voelt wanneer hij blij of opgewonden is. De plant leek kennelijk blij nadat hij water had gekregen.
Backster overwoog een van zijn bladeren te verbranden om te zien hoe de plant zou reageren. Nog voordat hij een lucifer aanstak, schoot de naald van de polygraaf echter over het papier. Er ontstond een lijn die leek op de menselijke reactie op angst of stress.
Backster wilde de straat op rennen en roepen: “Planten kunnen denken!”
De experimenten werden vastgelegd in zijn boek, “Primary Perception: Biocommunication with Plants, Living Foods and Human Cells”. Backster noemde het verschijnsel dat hij waarnam “primaire waarneming” — het idee dat bewustzijn verder reikt dan het zenuwstelsel en dat er zelfs op cellulair niveau een vorm van bewustzijn aanwezig is. Hij geloofde dat alle planten en dieren op microscopisch niveau blijk geven van de “aanwezigheid van een nog niet gedefinieerde waarneming”.
De heersende wetenschappelijke opvatting onder wetenschappers was in tegenspraak met zijn bewering dat planten bewustzijn hebben. Bij vervolgonderzoek bleken zijn experimenten geen reproduceerbare resultaten op te leveren.
De afwijzing betekende echter niet dat planten als levenloze objecten werden beschouwd. De wetenschap bleef zich veeleer richten op bescheidener verschijnselen — zaken die konden worden waargenomen, geverifieerd en gereproduceerd.
Communiceren zonder woorden
Hoewel planten geen neuronen hebben, communiceren ze wel degelijk met elkaar. Daarbij geven ze onder meer signalen af die voor gevaar waarschuwen.
Wanneer een rups in een plant bijt, komt er glutamaat vrij — dezelfde neurotransmitter die in het menselijke zenuwstelsel wordt gebruikt. Glutamaat zet in de hele plant signalen in gang die verband houden met de beschadiging. De vrijgekomen stof maakt onbeschadigde delen klaar om zich tegen plaagdieren te verdedigen.
Planten geven ook signalen uit hun omgeving door. Wanneer een rups aan een blad begint te knagen, stoot de plant actief chemicaliën uit in de lucht. Naburige planten vangen deze vluchtige stoffen op en beginnen hun eigen afweer voor te bereiden.
David Rhoades was de eerste onderzoeker die, in 1983, de verspreiding van zulke signalen door de lucht documenteerde. Hij kreeg echter kritiek en tegenstand, vooral omdat het om een onbekend en onbewezen verschijnsel ging en deels omdat het fantasierijk klonk. In de loop der tijd werd zijn theorie echter getest, bevestigd en gereproduceerd bij meer dan dertig soorten.
In 2023 filmde een Japans onderzoeksteam hoe een gezonde plant de chemische stoffen uit de lucht van een beschadigde buurplant detecteerde. Binnen enkele seconden lichtte de plant vanbinnen op en begon ze vluchtige stoffen uit te stoten. De plant stuurde alarmsignalen van het ene blad naar de rest van zijn lichaam, terwijl nabijgelegen planten de tijdens dit proces uitgestoten boodschapperstoffen detecteerden.
Aanvullende experimenten hebben aangetoond dat planten niet alleen via chemicaliën communiceren, maar ook via elektrische signalen. Kortom, planten communiceren en “praten” meer met elkaar dan we beseffen.
Beslissingen nemen en geluid maken
Sommige planten lijken ook over een vorm van cognitie te beschikken. De venusvliegenval klapt niet dicht zodra je haar aanraakt. De plant wacht, analyseert en telt voordat zij de kleppen sluit.
In de val zitten kleine gevoelige haartjes. Bij één aanraking gebeurt er niets. Een tweede aanraking binnen 15 tot 20 seconden zorgt ervoor dat de val dichtklapt.
Ook als de val eenmaal gesloten is, begint de plant niet meteen met verteren. Hij wacht om vast te stellen of hij iets levends heeft gevangen. Terwijl het insect in de val worstelt, registreert de plant de bewegingen en worden de gevoelige haartjes herhaaldelijk geactiveerd. Zodra deze haartjes ongeveer vijf keer zijn gestimuleerd, besluit de plant enzymen te activeren om haar prooi te verteren.
De venusvliegenval houdt dus effectief een telling bij en gebruikt die informatie om een daadwerkelijke beslissing te nemen — zonder dat zij een brein heeft om die taak uit te voeren.
Wat kun je nog meer doen als je eenmaal weet hoe je moet tellen? Gokken.
In één experiment verdeelden onderzoekers de wortels van één erwtenplant over twee potten. Eén pot had een constante toevoer van voedingsstoffen. De andere pot kende periodes waarin de beschikbaarheid van voedingsstoffen afwisselend hoger en lager was. Gemiddeld kregen beide potten dezelfde hoeveelheid voedingsstoffen.
De onderzoekers wilden weten of erwten de voorkeur geven aan een stabiele of een minder voorspelbare voedselbron. Ze keken daarvoor naar de manier waarop de plant zijn wortelgroei verdeelde. Wanneer de pot met een constante toevoer voldoende voedingsstoffen bood om te overleven, speelden de planten op safe en lieten ze meer wortels naar die betrouwbare bron groeien. Maar wanneer die betrouwbare toevoer te gering was om te overleven, nam de plant een risico. Hij richtte zijn groei meer op de pot met een onvoorspelbare toevoer van voedingsstoffen. Daarmee gaf hij feitelijk de voorkeur aan een risicovolle kans op voldoende voedsel boven de zekerheid van schaarste.
De onderzoekers concludeerden dat planten beschikken over “risicogevoeligheid” — een vorm van logica die vergelijkbaar is met die van een belegger.
Onderzoek heeft ook aangetoond dat planten geluid kunnen maken en onder stress kunnen jammeren. Een bos dat voor ons stil lijkt, kan voor veel andere levensvormen dus behoorlijk luid zijn.
Een onderzoek uit 2023 toonde aan dat een uitgedroogde of beschadigde plant klikkende geluiden kan maken. Deze geluiden zijn ultrasoon, verplaatsen zich door de lucht en kunnen met microfoons worden opgenomen. Zo ontdekten de onderzoekers dat een tomatenplant die te weinig water had gekregen ongeveer 35 keer per uur klikgeluiden maakte. Een gezonde plant was daarentegen vrijwel stil.
De uitgezonden geluiden waren zo specifiek dat een model op basis van machinaal leren ze kon gebruiken om te bepalen of een plant was uitgedroogd of gekapt.
De auteurs suggereerden dat de geluiden kunnen ontstaan door cavitatie. Daarbij vormen zich belletjes die vervolgens uiteenspatten in het watertransportsysteem van de plant. Hoewel mensen deze geluiden niet kunnen horen, zijn ze luid genoeg voor insecten en sommige andere dieren. Zo wijst vroeg onderzoek erop dat een mot die beslist waar ze haar eitjes legt, luistert om een gezonde plant te verkiezen boven een plant die onder stress staat.
Voor ons mensen klinkt een bos misschien stil, maar voor andere oren kan het er behoorlijk luid zijn.
Geheugen zonder brein
De gevoelige plant Mimosa pudica staat bekend om zijn neiging de bladeren te vouwen wanneer hij wordt aangeraakt. In een onderzoek uit 2014 ontdekten onderzoeker Monica Gagliano en haar team echter dat de plant kon leren om niet te reageren.
Haar team liet een pot met Mimosa van een kleine hoogte op een kussen vallen. Dat veroorzaakte een lichte, maar ongevaarlijke verstoring. In eerste instantie vouwde de Mimosa na iedere val zijn bladeren. Na meerdere vallen nam de reactie echter af en stopte de plant ermee. Dat wees erop dat hij had geleerd geen energie meer te verspillen aan een ongevaarlijke prikkel.
Wanneer de plant vervolgens werd blootgesteld aan een andere, onbekende prikkel, vouwde hij zijn bladeren opnieuw. Bovendien was het effect weken later nog aanwezig. Dat wijst op een vorm van opgeslagen geheugen die bijna een maand standhield.
De auteurs concludeerden: “het proces van herinneren vereist mogelijk niet de conventionele neurale netwerken en banen van dieren; hersenen en neuronen zijn slechts één mogelijke en onmiskenbaar geavanceerde oplossing, maar zijn misschien geen noodzakelijke voorwaarde om te leren.”
Het team van Gagliano voerde in 2016 nog een experiment uit, gebaseerd op de klassieke conditioneringsexperimenten van Pavlov, waarbij honden leerden een bel te associëren met voedsel. De onderzoekers probeerden erwtenplanten te trainen door een ventilator te koppelen aan licht. De bries gaf aan uit welke richting het licht naar verwachting zou komen. De planten leerden deze associatie en groeiden naar de bries toe, in afwachting van licht dat nog niet was verschenen.
De bevindingen over geheugen zijn robuuster gebleken dan die over associatief leren. Het feit dat dergelijke resultaten niet konden worden gereproduceerd, bewijst echter niet dat planten levenloos zijn of geen bewustzijn hebben. Het betekent alleen dat sommige van deze bevindingen nog geen doorslaggevend bewijs vormen en dat een fundamenteel andere benadering nodig is om te begrijpen wat Backster in 1966 aanvoelde.
Wat als ‘geest’ een te klein woord is?
De onenigheid op dit gebied is deels empirisch, maar ook conceptueel.
Weinig onderzoekers zullen betwisten dat planten hun omgeving waarnemen, chemisch communiceren, elektrische signalen doorgeven en zich aanpassen en ontwikkelen op basis van veranderende omstandigheden. De discussie begint wanneer deze vermogens worden omschreven als “intelligentie” of “bewustzijn”.
In 2006 probeerde een groep onderzoekers een vakgebied te lanceren dat “plantenneurobiologie” werd genoemd. De kritiek was zo hevig dat ze uiteindelijk de naam veranderden. De belangrijkste tegenwerping was moeilijk te weerleggen: planten hebben geen neuronen — en sommige botanici redeneren daaruit dat ze dus ook geen intelligentie of bewustzijn kunnen hebben.
Door de onduidelijke definities stellen sommige wetenschappers dat plantenintelligentie überhaupt niet als een wetenschappelijk onderzoeksgebied moet worden beschouwd. “Als wetenschappers moeten we ons alleen bezighouden met wat toetsbaar en falsifieerbaar is, en intelligentie, met een subjectieve definitie, is geen van beide”, schreef geneticus Daniel Chamovitz in een essay.
Stefano Mancuso komt tot een andere interpretatie. Volgens hem hoeft intelligentie niet te zijn gecentraliseerd in een brein. Hij ziet het wortelstelsel van een plant als een gedecentraliseerd netwerk. Talloze groeiende wortelpunten nemen chemicaliën, vocht, zwaartekracht en obstakels waar en werken daarbij gecoördineerd samen om beslissingen te nemen en problemen op te lossen. Mancuso stelt dat planten een andere fysieke structuur hebben, maar dat de onderliggende strategie hetzelfde kan zijn.
De sceptici redeneren daarbij enigszins in een cirkel. Als bewustzijn wordt gedefinieerd als iets wat hersenen voortbrengen, dan is de conclusie dat organismen zonder hersenen geen bewustzijn hebben slechts een herhaling van die definitie. Misschien hoeven we het begrip niet zo eng te definiëren en evenmin helemaal opnieuw te definiëren. Laten we naar het verleden kijken.
Tussen machine en geest
Historische ideeën kunnen helpen om het moderne debat te verduidelijken, ook al zullen ze het niet definitief beslechten.
Zo’n 2.400 jaar geleden beschouwde Aristoteles planten niet als bewuste wezens, maar hij zag ze evenmin als levenloze objecten. Hij noemde het “threptikē psychē” — een vegetatieve ziel. Daarmee bedoelde hij noch een geest noch gevoelens, maar een innerlijk principe van groei en overleving.
De klassieke Chinese filosofie kent een vergelijkbaar begrip in ziran (自然). Dat wordt vaak vertaald als “natuur”, maar betekent eigenlijk iets dat dichter bij “zelf-zijn” ligt: de manier waarop iets zich vanuit zijn eigen aard ontvouwt, zonder dat daarachter een bewust handelende kracht nodig is. Een wortel die water vindt of een blad dat naar het licht reikt — de handeling komt vanuit de plant zelf, de eigen sturing zit in het proces.
Geleidelijk zijn we die tussencategorie tussen een “mechanisch object” en een “bewuste geest” kwijtgeraakt. Het debat over planten duurt daarom voort.
Het is niet per se zo dat oude filosofen hebben bewezen dat planten bewust zijn. Als mensen hebben we intuïtief het gevoel dat we een brein nodig hebben om een innerlijk besef van onszelf en onze overtuigingen te hebben. Maar dat is nooit daadwerkelijk getest.
De rest van zijn leven bleef Backster ervan overtuigd dat planten een geheim innerlijk leven hebben. De wetenschap die daarop volgde, maakte sommige van zijn bevindingen ingewikkelder. Toch had hij alle reden om verbaasd te zijn. Hij keek naar de kamerplant die niemand opmerkte en vroeg zich af of er iemand thuis was.
Het eerlijke antwoord is dat we het nog steeds niet volledig weten. Planten hebben misschien geen geest, of ze beschikken over iets in die vorm dat ons begrip nog altijd te boven gaat.
De in dit artikel geuite opvattingen zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs de standpunten van The Epoch Times.
Gepubliceerd door The Epoch Times (7 augustus 2026): Do Plants Have Consciousness?
